مقدّمه سفر به جنوب ایران (1)

حسین مسرّت

پیشینۀ نگارش سفرنامهxadهای فارسی همچون پیشینۀ تاریخ پرفراز و نشیب 1 و جهان، دراز دامن است، چون این سفرنامهxadها در حکم یادداشتxadهای خصوصی بوده که کسی همّت به تکثیر و رونویسی از آن نمیxadکرده است، ازینروست که با نابودی نسخۀ اصلی، بسیاری از آگاهیهای خوب تاریخی و اجتماعی نیز از میان میxadرفته است و به همین دلیل است که تعداد سفرنامهxadهای به جا مانده از دوران گذشته، بسیار است، امّا خوشبختانه با پیدایی صنعت چاپ، این گونه کتابxadها هم به چاپ سپرده شدند. یکی از مهمxadxadترین دورهxadهای تاریخی ایران که سفرنامهxadهای فراوانی از آن بر جای مانده، دورۀ قاجار است که هنوز بسیاری از سفرنامهxadهای دست نویس آن در کتابخانهxadهای ایران و جهان وجود دارد و عزمی میxadطلبد که آنها را با دید انتقادی تصحیح کنند.

سفرنامهxadها به غیر از آنکه یکی از انواع ادبی فارسی به شمار میxadروند[1]، در بردارندۀ آگاهیهای سودمند و یگانهxadای دربارۀ شهرها و روستاها هستند که جز در این نوع کتابها، جای دیگری نمیxadتوان سراغی از آنها جست. چه بسیارند سفرنامهxadهایی که تنها اثر باقی مانده دربارۀ یک مکان هستند؛ شهرهایی که در طول تاریخ زیر و زبر گشته و اسیر تندباد حوادث شدهxadاند.

در ارزش و اهمیّت سفرنامهxadها همین بس که به عنوان معتبرترین سندهای اجتماعی و تاریخی مورد استفادۀ کلیّۀ پژوهندگان تاریخ اجتماعی، سیاسی و جغرافیای تاریخی قرار میxadگیرد. با اینکه قرنxadها از نگارش سفرنامۀ ناصرخسرو میxadگذرد، هنوز از این کتاب به عنوان معتبرترین سند اجتماعی قرن پنجم که بازگویندۀ دقایق زندگی مردم آن زمان است، یاد میxadشود.

نویسندۀ سفرنامه در نوشتن سفرنامه هیچ دلبستگی نسبت به آنچه که در مسیر میxadبیند، ندارد؛ چونان چشمی دقیق همه چیز را ژرف میxadنگرد و در اندیشۀ اینکه کسی راخوش بیاید یا بد بیاید هم نیست، او در نگارش یادداشتxadهاییش است صادق است، نکتههایی را بیان میxadکند که کمتر در کتابهای تاریخِ همان دوران آمده است.

سفرنامهxadنویس، از اوضاع پیرامون خود تصویر دقیقی به دست میxadدهد، شیوۀ پوشش، بهای ارزاق، جمعیّت، آداب و رسوم، خصائل روحی و اخلاقی و غیره. حال اگر نویسنده دارای دانشهای روز مانند: جغرافیا، زمینxadشناسی، جامعهxadشناسی و غیره باشد، محصول کار به نهایت سودمند است.

سفرنامهxadنویسان که عمدتاً انسانxadهای آگاه، دنیا دیده و بعضاً کارشناس هستند با نگرشی ژرف و ریزبین به بیان اوضاع اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی روستاها و شهرهایی که از آن دیدار کرده اند، می پردازند و در این راه، مأخذی سودمند برای نگارش تاریخ آن جایگاه بر جای میxadنهند. یکی از این سفرنامهxadها، سفرنامۀ فردی فرنگی است که به دستور ناصرالدّین شاه در سال 1879م (برابر 1296ق)، مأمور کشیدن سیم تلگراف از تهران تا بوشهر بوده است و بنا به گفتۀ ایران شناس نامی، ایرج افشار: «قسمت عمدۀ این رساله به وصف شهرها و مردم اختصاص دارد که بسیار جالب توجّه است». (افشار،1344، ج1: 237)

نویسندۀ این سفرنامه فردی جامعهxadشناسxad، جغرافیxadدان، زمینxadشناس، سیاستمدار و نظامی بوده است؛ ازاینرو در این کتاب آگاهیهای در خور توجّهی را از اوضاع اجتماعی، اقتصادی، طبیعی و جغرافیایی مسیر خود میxadدهد. در نسخه های خطّی موجود نام نویسنده نیامده است؛ امّا نگارنده پس از بررسی کلّیۀ سفرنامهxadهای خارجی بر پایۀ قراین دردست و تاریخهای مندرج در آن و سفرنامه آلمانی چاپ شده با نام «سفر به جنوب ایران، 1879» در شهر برلین به سال 1881م که در 1 بدان اشاره خواهد شد، بدین نکته دست یافت که نویسندۀ آن آلبرت هوتوم شیندلر (1846 – 1914م)، ایرانشناس برجستۀ انگلیسی و همان نویسندۀ سفرنامۀ خراسان است و این سفرنامه توسّط شخصی دیگر به فارسی تقریباً روان ترجمه شده است.

تصحیح ترجمۀ یکی از این سفرنامهxadها که با نام اصلی «سفر به جنوب ایران 1879» به زبان آلمانی چاپ شده است؛ در ایران با دو نام گوناگون در کتابخانهxadهای ملّی ملک و مجلس شورای اسلامی وجود دارد و متعلّق به یکی از افسران انگلیسی اتریشی تبار مأمور کشیدن خطّ تلگراف بین تهران تا بوشهر است، مبنای نگارش کتاب حاضر است که سعی میxadشود با تصحیح انتقادی و درج واژهxadنامه و توضیحات بایسته در بارۀ اعلام انسانی؛ پژوهشی ویژه انجام گیرد.

نگارنده قصد دارد تصحیح و نقد این سفرنامه را بر پایۀ دو نسخۀ خطّی موجود در کتابخانهxadهای مجلس شورای اسلامی به شمارۀ 700 و کتابخانۀ ملّی ملک به شمارۀ 6287 موجود است[2]، انجام دهد. با یادآوری اینکه، یکی به نام «سیاحت نامه» (اعتصامی،1311 ، ج2 : 444) یا «سفرنامۀ قم و کاشان و یزد و کرمان و خلیج فارس» است و دیگری به نام «سفرنامۀ یزد» آمده است. (افشار، 1361، ج3 : 468- 467).

استاد ایرج افشار، پژوهندۀ نامی متون قاجاری در چهار مأخذ گوناگون به نیکی از این سفرنامه یاد کرده است:

1ـ مجلّۀ جهان نو (ج3، سال 1327 : 297-299)

2ـ سواد و بیاض (ج1 : 237)

3ـ فرهنگ ایران زمین (ج19، سال 1352 :183)

4ـ یادگارهای یزد (ج1 : 672)

کتاب حاضر میکوشد تا بر پایۀ پژوهشهای انجام شده، به اهدافی چند دست یابد:

1. شناخت تاریخ اجتماعی وفرهنگی برخی از شهرهای جنوب بویژه یزد در عصر قاجار از طریق تصحیح و شناخت متن سفرنامه.
2. آگاهی از ورود ابزار جدید اطّلاع رسانی به شهرها( بویژه تلگراف) و نحوۀ ارتباط روستاها با شهرها در عصر قاجار.
3. اهمیّت سوق الجیشی ایران در عصر قاجار و دیدگاه بیگانگان نسبت به آن.
4. بررسی نقش تلگراف در ایجاد تحوّلهای سیاسی و اجتماعی منطقه.
5. روابط نهادهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی با مردم.
6. طرز معیشت ونحوۀ گذران زندگی مردم.

1-مردم ایران، بویژه شهرهایی که نویسنده در طول مسیر خود دیده، در چه شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی زندگی میxadکردند؟

2-نگرش مردم نسبت به وسایل جدید ارتباطی چه بوده است؟

3-مؤلّف این سفرنامه بر اساس مستندات تاریخی و کتابشناسی چه کسی است و چه اهدافی داشته است؟

1ـ دربارۀ اهميّت سفرنامهها، بنگريد به: گفتار اهمیّت سفرنامه های فارسی در همین کتاب.

1ـ ظاهراً هر دو رونويسی از نسخۀ ديگری هستند.