استاد جانب اللّهی و خدمت به فرهنگ میبد* (1)

حسین مسرّت

گویا برخی ذاتاً پژوهشگر به دنیا می آیند . هرچند سخنِ درستی نیست، امّا برخی از پژوهشگران کوشا و توانا مانند: 1 ایرج افشار ،استاد مرتضی فرهادی، استاد ابوالقاسم انجوی شیرازی و استاد محمّدسعید 1 1 را که می بینید، به این سخن می رسید .آنان چنان روشمند، زیبا و استادانه به کار می پردازند که انگار از خُردی زیر دست استادی زبر دست، کرشمه های کار پژوهش را فرا گرفته اند. سال هاست که استاد جانب اللّهی بی هیچ چشمم داشتی ، فقط از روی عشق و علاقه به زاد و بوم و 1 خود، خالصانه به پژوهش و گردآوری در فرهنگ و آیین های کهن دیار 1 که سر به آبشخور چندین هزارساله دارد، سرگرم است و آن ها را به آسانی در دسترس همگان می گذارد، گواه این سخن، ایجاد چند وبلاگ ، کانال و گروه در فضای مجازی در زمینۀ انسان شناسی و مردم شناسی دیار میبد است.

یادم می آید سال 1384 که وبلاگ «کاریز یزد» را راه اندازی کردم و در آن به بازنشر مطالبم می پرداختم ، دوستی از راه خیرخواهی گفت: گفتارهای خود را که در وبلاگ می گذاری، برخی به آسانی متن آن را برمی دارند و به نام خود در جایی درج می کنند و یا دانشجویان حاضرخور که اکنون همه به «کپی، پیست» روی آورده اند، آن را به استاد ارائه می دهند . گفتم: مگر هدف ما نشر فرهنگ نیست؟ چرا به دلیل آن چند نفر، این کاررا تعطیل کنیم . وقتی به پژوهش های جامع استاد جانب اللّهی در گروه های تلگرامی و بلاگ های: «قصّه بچّه های میبد»، «انسان شناسی یزد»، «میبد شناسی»،«هزار نکته مردم شناسی از هزارنقطۀ ایران»،«قنات شناسی» می نگرم و این همه پژوهش را می بینم ،به این نکته پی می برم که مطالب من در برابر انبوه مطالب استاد و گذشت او، هیچ است .

هربار که دفتری از کتاب های «چهل گفتار در مردم شناسی میبد» چاپ می شود، از دیدن آن خرسند می شوم ؛ و خرسندم از اینکه دفترهای 7و 8 این کتاب را در انتشارات خودم، «اندیشمندان یزد» چاپ کردم .

کوتاه سخن آنکه:

محمّدسعيد جانب اللّهی فيروز آبادی، فرزند محمّد اسماعيل به سال 1321ش در فيروز آباد ميبد به دنیا آمد ، تحصيلات ابتدایی را در ميبد و متوسّطه را در يزد به پايان رساند. سپس راهی تهران شد و در سال 1349 موفّق بۀ گرفتن کارشناسی فلسفه و حكمت از دانشکدۀ الهيّات دانشگاه تهران شد. وی پس از آن در مرکز مردم شناسی ایران (وابسته به سازمان ميراث فرهنگی و گردشگری کنونی) به عنوان كارشناس مردم شناسی مشغول به کار شد. سپس در 1381 موفّق به گرفتن درجۀ كارشناسی ارشد مردم شناسی از دانشگاه آزاد تهران شد.جانب اللهی اکنون عضو هیئت علمی و نویسندۀ دانشنامۀ فرهنگ و مردم ایران است وب امرکز فرهنگ مردم صدا وسیما هم همکاری دارد.

از وی تاکنون نزدیک به 200 مقاله در نشريه های گوناگون علمی و فرهنگی مانند: پیام بهارستان، تحقیقات جغرافیایی، دانش های بومی ایران ، فرهنگ مردم ایران و گلچرخ به چاپ رسیده است. زمینه های تخصّصی او فرهنگ شناسی و مردم شناسی استان يزد ، بویژه ميبد است . جانب اللّهی هم چنین سرپرستی چند طرح پژوهشی از جمله: «آب، مايۀ حيات»، «مردم نگاری مهريز»، «مردم شناسی خويشاوندی عشاير عرب شوش» و «فنآوری های توليد و مصرف انار در ميبد» را بر عهده داشته است. اثر ماندگار او سلسله كتاب های «چهل گفتار در مردم شناسی ميبد» است که تاکنون هشت دفتر آن چاپ شده و می تواند به عنوان کتاب الگو، سرمشق دیگر پژوهشگران بومی ایران قرار گیرد.امّید که به شصت گفتار برسد.

دکتر پاپلی یزدی به زیبایی در دیباچۀ کتاب جلوه هایی از تمدّن کاریزی می نویسد:« استاد جانب اللهی یکی از برجسته ترین پژوهشگران ایرانی در حوزۀ مرد م شناسی و مسائل قنات (کاریز ) است. این محقق فرهیخته، نتایج شصت سال کار و تلاش و تحقیق و بررسی و مطالعۀ با عشق و علاقه را در مقالات و کتاب های متعدد چاپ کرده است... این کتاب، عمق تحقیقات عشق محور را نشان می دهد؛ تحقیقاتی که اساس کار آن مصاحبۀ ژرفانگر عالمانه با خبرگان و مقنیان و بررسی اسناد و مدارک مربوطه است. خود این کتاب نیز چون قنات، بیانگر فرهنگی عمیق است.» (ص12)

از آنجا که خوشبختانه در ویژه نامۀ نشریۀ سروآیین به گونۀ فراگیر و گسترده از سوی پژوهشگران نامی ایران و استان یزد در بارۀ وِیژگی های کاری، اخلاقی و پژوهشی استاد جانب اللهی سخن رفته و تا اندازۀ بسیار خوبی حقّ مطلب در بارۀ ایشان ادا شده است . جویندگان را بدان نشریه می سپارم تا بهرۀ کامل ببرند. قرار بود این ویژه نامه همزمان با نکوداشت استاد در دانشگاه میبد پخش شود که به دلیل رخداد همه گیری سویۀ کرونا انجام نشد.

حیف که زمان کم است وگرنه جای آن بود که در پایان این گفتار، مقاله شناسی استاد به گونۀ کامل درج شود تا نقش ایشان در بازتاب فرهنگ ایران و میبد بیش از پیش نموده شود. ازین رو کوشش می شود که دست کم کتاب های ایشان معرّفی شود.

آثار

الف: کتاب

• بازی های سنّتی استان یزد، تهران: مرکز تحقیقات صدا و سیای ایران، واحد فرهنگ مردم، 1403، وزیری، مصوّر.( زیر چاپ)

استان یزد با توجه به گونه گونگی فرهنگ ها و پهناوری درای بازیهای بومی درخوری است. که نیاز بود همه یک جا گردآید.

• بu200dررسu200dی تu200dطبu200dیu200dقu200dی نu200dظام هu200dای آبu200dیu200dاری سu200dنu200dّتu200dی در حu200dوزۀ کu200dویu200dر مu200dرکu200dزی (نu200dمu200dونu200dه، اسu200dتu200dان یu200dزد)، پu200dایu200dاننu200dامu200dۀ کارشناسی ارشد مردم شناسی دانu200dشu200dکu200dدۀ عu200dلu200dوم اجu200dتu200dمu200dاعu200dی و روانu200dشu200dنu200dاسu200dی دانu200dشu200dگu200dاه آزاد اسu200dلامu200dی، واحu200dد تu200dهu200dران مu200dرکu200dزی؛ اسu200dتu200dاد راهu200dنu200dمu200dا: دکتر اصu200dغu200dر عu200dسu200dکu200dری خu200dانu200dقu200dاه؛ اسu200dتu200dاد مu200dشu200dاور: دکتر مu200dحu200dمu200dّدهu200dمu200dایu200dون سu200dپu200dهu200dر،1381، ۱۷۹ برگ.: مu200dصu200dوّر، جu200dدول، نu200dقu200dشu200dه، نu200dمu200dودار، نu200dمu200dونu200dه.

«هu200dدف پu200dژوهu200dش: بu200dررسu200dی رونu200dد تu200dحu200dوّلات فu200dنu200dآوری سu200dنu200dّتu200dی در رابطه بu200dا قu200dنu200dات و نu200dقu200dش پu200dیu200dشu200dرفu200dت هu200dای گu200dام بu200dه گu200dام فu200dنu200dّی در تu200dحu200dوّل جu200dوامu200dع کu200dوچu200dک و نu200dیu200dز بu200dررسu200dی شu200dیu200dوۀ سu200dازگu200dاری بu200dا زیu200dسu200dت مu200dحu200dیu200dط و راهu200dکu200dارهu200dای فu200dرهu200dنu200dگ سu200dازی مu200dتu200dنu200dاسu200dب بu200dا شu200dرایu200dط زیu200dسu200dت بu200dوم اسu200dت. روش نu200dمu200dونu200dه گu200dیu200dری: نu200dمu200dونu200dه گu200dیu200dری اتu200dّفu200dاقu200dی سu200dاده بu200dا انu200dتu200dخu200dاب مu200dوارد بu200dرگu200dزیu200dده اسu200dت. روش پu200dژوهu200dش: بu200dررسu200dیu200d هu200dای مu200dیu200dدانu200dی بu200dا روش مu200dصu200dاحu200dبu200dه و مu200dشu200dاهu200dده، مu200dقu200dایu200dسu200dۀ مu200dوارد نu200dمu200dونu200dه، مu200dطالu200dعu200dۀ اسu200dنu200dاد و مu200dدارک، تu200dهu200dیّu200dۀ عu200dکu200dس و سu200dنu200dد اسu200dت. طرح پu200dژوهu200dش: رسu200dالu200dه شu200dامu200dل یu200dک مu200dقu200dدّمu200dه و ۴ فu200dصu200dل اسu200dت. در مu200dقu200dدّمu200dه هu200dدف، پu200dیu200dشu200dیu200dنu200dۀ تu200dحu200dقu200dیu200dق، روش تu200dحu200dقu200dیu200dق و در فu200dصu200dول بu200dعu200dدی بu200dه تu200dرتu200dیu200dب سu200dیu200dمu200dای طبu200dیu200dعu200dی و تu200dاریu200dخu200dی، مu200dنu200dابu200dع و شu200dیu200dوههu200dای اسu200dتu200dحu200dصu200dال آب، نu200dظام هu200dای سu200dنّu200dتu200dی سu200dنu200dجu200dش بu200dررسu200dی شu200dده و در مu200dؤخu200dره، بu200dحu200dثu200dی از فu200dرهu200dنu200dگ آبu200dیu200dاری و اسu200dتu200dنu200dتu200dاج و اطّلاعu200dات و واژگu200dان آب آمu200dده اسu200dت. نu200dتu200dیu200dجu200dۀ کu200dلu200dّی: اسu200dتu200dان یu200dزد بu200dه دلu200dیu200dل ویu200dژگu200dی خu200dاصّ آب و هu200dوایu200dی کu200dه از یu200dک جu200dهu200dت بu200dه شu200dیu200dرکu200dوه و از جu200dهu200dتu200dی بu200dه کu200dویu200dر مu200dرکu200dز مu200dحu200dدود مu200dیشu200dود، مu200dحu200dلّ مu200dنu200dاسu200dبu200dی بu200dرای مu200dطالu200dعu200dه در نu200dظام هu200dای مu200dخu200dتu200dلu200dف آبu200dیu200dاری اسu200dت. زیu200dرا در نu200dواحu200dی کu200dوهu200dسu200dتu200dانu200dی بu200dخu200dشu200dی از سu200dال از نu200dظام آبu200dیu200dاری رودخu200dانu200dهای و در کu200dوهu200dپu200dایu200dههu200dا از چu200dشu200dمu200dه سu200dارهu200dا و در جu200dلu200dگu200dه و سu200dرانu200dجu200dام در دشu200dت، فu200dرهu200dنu200dگ قu200dنu200dات بu200dا تu200dأثu200dیu200dر پu200dذیu200dری از مu200dحu200dیu200dط و در رابu200dطه بu200dا نu200dیu200dاز مu200dردم شu200dکu200dل عu200dوض مu200dیکu200dنu200dد و راهu200dکu200dارهu200dای جu200dدیu200dدی مu200dطرح مu200dیشu200dود کu200dه بu200dا روش تu200dطبu200dیu200dقu200dی ایu200dن رونu200dد تu200dحu200dوّل مu200dورد بu200dررسu200dی قu200dرار گu200dرفu200dتu200dه اسu200dت.»

• پزشکی سنّتی و عامیانۀ مردم ایران با نگاه مردمشناسی، تهران: امیرکبیر (مجموعۀ پزشکی ایرانی اسلامی؛ ۱) ، u202b۱۳۹۰، وزیری، ۳۴۹ص.

پزشکی سنّتی - ایران - نسخهها و دستورالعملها.

• جلوه هایی از تمدّن کاریزی، با دیباچۀ محمّدحسین پاپلی یزدی،ویراستار: زویا جانب اللهی، مشهد: پاپلی، 1400، وزیری 350ص، مصوّر.

نویسنده به گزارش کامل این سازۀ تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و حیاتی در زندگی مردم ایران وبه ویژه مناطق کویری مرکزی و جنوب ایران پرداخته است و در بهره های گوناگون آن از خاستگاه قنات تا شیوۀ ساخت ،برداشت، مدیریت ، آبیاری و فرهنگ بهره وری آن به گونۀ فراگیر پرداخته است.