پیش درآمد کتاب پرده گشا، راز نما*

حسین مسرّت

به دو دلیل روشن ، زندگانی پرفراز و نشیب رشیدالدّین ابوالفضل میبدی ، از دید و یاد زندگی نامه نویسان و کتاب های مهمّ شرح حال عارفان ، مفسّران و دانشمندان نامی ایران و اسلام پنهان مانده است :

نخست ؛ دوری یزد از مراکز مهمّ سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی ایران که به دلیل کویری بودن رخ داده است و باعث شده حتّی تا سدۀ هشتم قمری ، نام یزد در کتاب های تاریخی و اجتماعی ایران کمتر دیده شود غ و بجز چند سفرنامه و چند کتاب جغرافی ، آن هم به اندازۀ چند سطر ، دیگر هیچ مطلبی نباشد .

دوم ، گذر زمانی فراتر از 900سال و نابودی بسیاری از کتاب ها و آثار بر اثر جنگ و کشتارها و کتاب سوزی های مغول ، راه شناخت و پژوهش را دربارۀ بسیاری از بزرگان و دانشمندان زبان فارسی بسته است . هزاران کتاب در این سده های پر آشوب ، اسیر آتش نادانی دشمنان فرهنگ و آگاهی گشته است ؛ و هر آنچه پس از این سال ها برجای مانده تا سدۀ ششم قمری ، شاید به 200 عنوان برسد . از اینرو شناخت و آگاهی ما نسبت به بزرگان و نویسندگان سده های گذشته بویژه تا سدۀ ششم و هفتم بسیار نارساست .

یکی از این گمنامان و کم نامان ، رشیدالدّین ابوالفضل میبدی است .

*****

در کتاب های تاریخی و ادبی سده های پیش از اسلام و نخستین پس از اسلام ، هیچ جا نام و نشان یزد نیست . حتّی در تاریخ بیهقی ، از اینرو تنها استثناء دیوان سنایی است ، ازاینرو نخستین سخنور یزدی بر اساس تذکره ها ، « مجد همگر » است که در سدۀ هفتم آن هم در شیراز می زیسته است . جسته ، گریخته نام جمالی مهریجردی[1] (سخنور سدۀ هفتم) در برخی کتاب ها آمده است . اگر نامی از میبدی است ، بدین دلیل است که این دیار را ترک کرده و به عشق مرادش ، خواجه عبدالله انصاری یا به انگیزۀ توجّه فرمانروایان خراسان به فرهنگ و ادب راهی هرات شده است . از اینروست که ما هیچ آگاهی از رخدادهای زندگی او نداریم .

نخستین بار نامش در کتاب های مواهب علّیه و تحفه الصلاه اثر ملّاحسین واعظ کاشفی سبزواری (نویسندۀ سدۀ دهم ) آمده است . وی آن چنان گمنام مانده بود که سال ها تفسیر او را از سعدالدّین تفتازانی و یا خواجه عبدالله انصاری می دانستند . از اینروست که شرح حال وی نه تنها در هیچ یک از کتاب های بزرگان ، فقیهان ، عارفان ، صوفیان و محدّثان مانند : طبقات المفسّرین و غیره نیست ، بلکه تا قرن پانزدهم در هیچ کتاب دیگرهم دیده نمی شود ؛ و با اینکه در چند جا از علمای میبد نامی آمده ، امّا نام او نیست .وبرای نخستین بار ، حاجی خلیفه در کتاب کشف الظّنون نام او را در ردیف نویسندگان آورده است .

به هر روی ، رشیدالّین ابوالفضل میبدی یکی از گمنامان و از یاد رفتگان است که در این نوشتار کوشش می شود بر پایۀ برخی آثار برجای مانده ، و سنگ قبرها و کتاب های تاریخی یزد . زندگی نامه هر چند ناقصی از او نوشته شود .

[1] آن هم اگر مراد، مهرجرد یزد باشد.

*پرده گشا ، رازنما:حسین مسرت .تهران : همشهری.