دیدگاه هایی درباره میبدی و تفسیر کشف الاسرار* (4)

حسین مسرّت

کشف الاسرار به عنوان تفسیر گزیده و پر حجم با مشرب جامعاً عرفانی و احیاناً صوفیانه ، به اعتبار روح و جوهر خاصّش مقامی دارد و منحصر به فرد و از جهت بحث های عرفانی و صوفیانه باید گفت که کشف الاسرار دریایی است پر از رمز و راز که در بین تفاسیر فارسی – بویژه تفاسیر منثور – در مرتبۀ نخستین از اهمیّت قرار می گیرد . ترجمۀ آیات قرآنی کشف الاسرار و روض الجنان در نوع خود گنجینه ای است گران بار از لفظ دری که در کنار کلام وحی خوش نشسته است . هر دو مترجم بزرگ بر این اعتقاد راستین بوده اند که باید کلام تازی را به پارسی برگرداند . و به حق به آنچه خواسته اند ، رسیده اند .

محمّد مهدی ناصح / یادنامۀ میبدی 2 : 250 ، 271-270

یکی از آثار بزرگ ادب فارسی ، کشف الاسرار اثر جاودانۀ میبدی است که چونان گوهری تابناک بر تارک تفاسیر فارسی می درخشد . این تفسیر گران قدر از جهات گوناگون ارزشمند و مغتنم است :

در النوبة الاولی ، به لحاظ لغات و ترکیبات سرۀ فارسی و استعمال حروف و صفات و قیود و افعالی که به صورت خاص قرار گرفته است و از برای شناخت لهجات فارسی سخت سودمند است . در النوبة الثالثه که نفیس ترین بخش این کتاب ارجمند را تشکیل می دهد ، دریایی است از ذوق و اندیشه ، مجموعه ای است از سخنان دلاویز میبدی و دیگر عارفان پاک نهادگر مرو ، سفینه ای است از ترانه های شورانگیز عارفان .

اکبر نحوی / یادنامۀ میبدی 2 : 273 – 272

در آفاق سخن میبدی ، کمال نفس ناطقۀ قدسی او جلوه گر است که مستغرق دریای جمال حق است و پرتوی زیبایی و لطافت و صفا و عشق و الهام و عرفان و عواطف و احساسات ناب و سوز و گداز عاشقانه اش در نوبت سوم منعکس می سازد و زیبا نگاری می کند .

رحیم نژاد سلیم / ویژه نامۀ میبدی : 38

کشف الاسرار در بین تفاسیر فارسی در سطح بالایی قرار دارد . زیرا چند امتیاز خاص دارد : یکی از لحاظ زبانی که سعی کرده با زبانی سخن بگوید که برای همه یکسان باشد . از اینرو زبان سخته و سنجیده ای به کار برده که قابل توجّه است . دیگر از لحاظ نزدیک بودن مفاهیم قرآنی یا عرفانی و تأثیر آن در دل و جان ها و حالت شعری که پیدا کرده و البتّه این شمّ عرفانی در تفاسیر دیگر یا وجود ندارد و یا خیلی کم است . بویژه نوبت ثالثه که خیلی به دل می چسبد . و به طنین روح انسان جواب می دهد . سوم از لحاظ رسیدن به ژرفای لغات و مفاهیم قرآنی و درک بطون کلام پروردگار که در نوبت ثانیه بارز است ، جامعیّتی که این تفسیر بویژه در نوبت سوم از لحاظ عرفانی دارد ، دیگر تفاسیر ندارند و در مجموع هم طراز تفاسیر ممتاز فارسی است .

محمّد جعفر یاحقی / خبرنامۀ کنگره 2 : 9

کتابنامه

آشوری ، داریوش : هستی شناسی حافظ ، تهران : مرکز ، 1377.

-اخلاقی ، زکریّا : « یاد خداوند و راز حروف مقطّعه در نظرگاه میبدی » ، یادنامۀ ابوالفضل رشیدالدّین میبدی ، به کوشش : یدالله جلالی پندری ، یزد : انتشارات یزد ، 1378 ، ج 1.

انزابی نژاد ، رضا : گزیدۀ تفسیر کشف الاسرار و عدّة الابرار ، تهران : امیر کبیر ، چاپ چهارم ، 1373 .

بهرامیان ، مسیح :« حافظ شیراز و کشف الاسرار » یادنامۀ میبدی ، همان ، ج 1 .

بهزادی اندوهجردی ، حسین :« سبک نگارش تفسیر کشف الاسرار » زبان اهل اشارت ، همان .

پورجوادی ، نصرالله : زبان حال ، تهران : هرمس ، 1385.

ثروتیان ، بهروز :« برّرسی روایات کشف الاسرار » یادنامۀ میبدی ، همان ، ج 1 .

................... و اکبر ایرانی : درخت طوبی ، بازنویسی و تخلیص کشف الاسرار ، تهران : اهل قلم ، 1381.

جلالی پندری ، یدالله : زبان اهل اشارت ، مجموعه مقالات دربارۀ تفسیر کشف الاسرار وعدّة الابرار ، یزد : انتشارات یزد ، 1374 ، وزیری ، 240 ص .

...................... :یادنامۀ ابوالفضل رشیدالدّین میبدی .... ، یزد : انتشارات یزد ، 1378 ، وزیری ، 442 ص ، ج1.

جمال زاده ، محمّدعلی :« ایّام نوروز با میبدی » زبان اهل اشارت ، همان .

حاکمی، اسماعیل: «ارزش ادبی کشف الاسرار » : ، یادنامۀ میبدی، همان، ج1.

خاتمی ، محمّد :« [ سخنرانی در کنگرۀ بزرگداشت میبدی ] » خبرنامۀ کنگرۀ میبدی ، ش 3 ( 7 / 2 / 74 ) .

خرّمشاهی ، بهاءالدّین :« نگاهی به چاپ سوم تفسیر کشف الاسرار » زبان اهل اشارت ، همان .

خلیلی ، خلیل الله :« یک نسخۀ تفسیر خطّی فارسی » زبان اهل اشارت ، همان .

دانش پژوه ، منوچهر : برگزیده و شرح کشف الاسرار وعدّة الابرار ، تهران : فرزان روز ، 1376 ، رقعی ، 248 ص .

رکنی یزدی ، محمّد مهدی : برگزیدۀ کشف الاسرار وعدّة الابرار میبدی ، تهران : سمت ، چاپ هفتم ، 1387 ، وزیری ، 304 ص .

...........................: لطایفی از قرآن کریم ، مشهد : آستان قدس رضوی ، چاپ چهارم ، 1370.

روان فرهادی ، عبدالغفّور: خواجه عبدالله انصاری ، ترجمه : مجدالدّین کیوانی ، تهران : مرکز ، 1377 .

ریاحی ، محمّد امین : بگشای راز عشق ، برگرفته از کشف الاسرار میبدی ، تهران : سخن ، 1373.

زرّین کوب ، عبدالحسین : نقش بر آب ، تهران : معین ، 1368 .

سادات ناصری، حسن: « گزیده سخنان اندیشمندان در بارۀ رشیدالدین امام احمد میبدی و کشف الاسرار»: ویژه نامۀ کنگرۀ بزرگداشت ابوالفضل رشیدالدّین میبدی: ، یزد : کمیتۀ انتشارات و تبلیغات، دبیرخانۀ کنگره، 1374.

ستوده ، غلامرضا :« عنوان های تازه از کشف الاسرار برای فرهنگ های فارسی » یادنامۀ میبدی ، همان ، ج 1 .

سلماسی زاده ، جواد :« مروز بعدت و ترکیبات کلمات فارسی کشف الاسرار » زبان اهل اشارت،همان.

شریعت ، محمّد جواد :« وجوه در تفسیر کشف الاسرار » یادنامۀ ابوالفضل رشیدالدّین میبدی » مهدی ملک ثابت ، یزد : نیکوروش و ادارۀ فرهنگ و ارشاد اسلامی یزد ، 1379 ، ج 2 .

شفیعی کدکنی، محمّد رضا: « گزیده سخنان اندیشمندان ....» ویژه نامۀ میبدی، همان.

شهیدی، جعفر:« گزیده سخنان اندیشمندان ....» ویژه نامۀ میبدی، همان.

صفا ، ذبیح الله: تاریخ ادبیّات در ایران ، تهران : فردوس ، چاپ هشتم ، 1367 ، ج 2.

ظهیر احمد ، صدیقی :« تفسیر کشف الاسرار و عدّة الابرار و مقایسۀ آن با چند تفسیر دیگر فارسی » یادنامۀ میبدی ، همان ، ج 2 .

علوی مقدم ، محمّد :« شیوه های گوناگون تفسیر از دیدگاه مفسّران » یادنامۀ میبدی ، همان ، ج 2 .

فاضل میبدی ، محمّد تقی :« تجلّی تصوّف عاشقانه در تفسیر کشف الاسرار میبدی » یزدا ، س 5 ، ش 10 ( مهر 1387 ) .

قیصری ، ابراهیم :« تعبیرات عرفانی بسم الله الرّحمن الرّحیم » زبان اهل اشارت ، همان .

کمیتۀ انتشارات و تبلیغات : ویژه نامۀ کنگرۀ بزرگداشت ابوالفضل رشیدالدّین میبدی ، یزد : دبیرخانۀ کنگره ، 1374.

کیلر ، آنابل :« داستان ابراهیم در کشف الاسرار میبدی » یادنامۀ میبدی ، همان ، ج 2 .

محجوب ، محمّد جعفر :« تفسیر خواجه عبدالله انصاری » زبان اهل اشارت ، همان .

محقّق ، مهدی :« تفسیر کشف الاسرار و عدّة الابرار » دانشنامۀ قرآن و قرآن پژوهی ، تهران : دوستان ؛ ناهید ، 1377 ، ج 1 .

................. :« دیدار با اهل قلم » ( مصاحبه ) ، خبرنامۀ کنگرۀ میبدی ، ش 1( 5 / 2 / 1374).

محیط طباطبایی ، محمّد :« داستان تفسیر خواجه انصاری » زبان اهل اشارت ، همان .

مدرّسی ، فاطمه :« کشف الاسرار و عدّة الابرار ، فتوّت نامۀ عارفان » یادنامۀ میبدی ،همان ، ج 2.

مژده ، علی محمّد :« قابلیت های لفظی و لغوی و ترکیبی کشف الاسرار » زبان اهل اشارت، همان.

مسگرنژاد ، جلیل:« تأثیر کشف الاسرار در اندیشۀ بزرگان علم و ادب » یادنامۀ میبدی ،همان، ج 2.

ملک ثابت ، مهدی : یادنامۀ ابوالفضل رشیدالدّین میبدی ، یزد : نیکوروش و ادارۀ کلّ فرهنگ و ارشاد اسلامی استان یزد ، 1379 ، وزیری ، 319 ص ، ج 2 .

میبدی ، ابوالفضل رشیدالدّین :خلاصۀ تفسیر ادبی و عرفانی قرآن مجید به فارسی از کشف الاسرار ... ، به کوشش : حبیب الله آموزگار ، تهران : اقبال ، چاپ شانزدهم ، 1382.

.............................. : کشف الاسرار وعدّة الابرار ، به کوشش : علی اصغر حکمت ، تهران : امیر کبیر ، چاپ هفتم ، 1382.

ناصح ، محمّد مهدی :« سبک معیار در ترجمۀ آیات قرآنی » یادنامۀ میبدی ، همان ، ج 2 .

نحوی ، اکبر :« برخی از منابع فارسی کشف الاسرار » یادنامۀ میبدی ، همان ، ج 2 .

نژادسلیم، رحیم: « گزیده سخنان اندیشمندان ....» ویژه نامۀ میبدی، همان.

یاحقّی ، محمّد جعفر :« دیدار با اهل قلم » ( مصاحبه ) ، خبرنامۀ کنگرۀ میبدی ، ش 2 ( 6/2/1374 ).

* ماخذ: پرده‌گشا، راز نما (مروری بر زندگی و آثار رشیدالدّین میبدی)، زیر نظر: علیرضا مختاری قهرودی، تهران: همشهری (مجموعۀ اندیشه‌مندان ایران و اسلام، 24)، 1389: 137-149.