دیدگاه هایی درباره میبدی و تفسیر کشف الاسرار*(1)

حسین مسرّت

پیش درآمد

در آغاز دیدگاه های تمامی نویسندگان و صاحب نظران استخراج شده ، امّا برای پرهیز از انبوه شدن صفحات ، به ناچار گلچینی از دیدگاه ها درج گردید.ترتیب دیدگاه ها بر حسب الفبای نام نویسنده بوده و تقریباً تمامی آن ها تخلیص گردیده است .

***

زیباترین و شاعرانه ترین تأویل به نثر از داستان آفرینش را در تفسیر کشف الاسرار می توان یافت و به نظر می رسد از کتاب هایی است که حافظ با آن ها انس داشته است و این را از اشتراک فراوان اصطلاح ها و مفهوم ها در دیوان او و این تفسیر می توان دریافت .

داریوش آشوری / هستی شناسی حافظ : 70

مؤلّف دانشمند آن در ضمن تفسیر ، سخنان شیرین و کلمات دلنشین و پرمغز دیگر عارفان را به مناسبت مقام نیز ذکر و با شعرهای دلنواز عرفانی آراسته کرده و الحق در این کار ، خدمتی بسزا و زحمتی بسیار بجا کشیده که شایان تحسین و تقدیر است .

حبیب الله آموزگار / تفسیر ادبی و عرفانی قرآن مجید : سه

کشف الاسرار ، شیواترین تفسیر عرفانی است که حلّۀ دلاویز ادب پارسی بر تن دارد . میبدی در این کتاب ، چاشنی قند پارسی را با حلاوت سخن صوفیانه درآمیخته و در ترنّمی متعادل و موزون ، کام اهل معرفت را به اشارت آیات و لطایف معارف شیرین ساخته است .

درنخستین نوبت ، مترجمی است امین که تازی را به کمال می داند و پارسی را به شیوایی تمام می نگارد . در نوبت دوم ، مفسّری زبردست است که در کسوت محدّثی متّتبع ، تاریخ دانی آگاه ، متکلّمی دانشور . فقیهی متشرّع و ادیبی خوش سلیقه جلوه می کند . در نوبت سوم است که انشای شیوا و شیوۀ دلنشین میبدی در روایت کلمۀ عارفان و سخن صوفیان و لطیفۀ مذکّران به بلاغتی مفصل می رسد .

زکریّا اخلاقی / یادنامۀ میبدی 1 : 4 -3

کتاب عظیم کشف الاسرار ، نگرشی است بر قرآن ، نگرشی از پشت منشوری سه پهلو ، بخش سوم گلگشتی است جان فزا از ذوق و کلام و حال و احوال عارفان و مشایخ ، دریایی است آرام که آسمان زیبای اندیشۀ عرفان را در آئینۀ زلال خویش می نماید و از ژرفای آن دردانه های شعر و شعور موج می زند . سرشارتر از آنچه در طبقات الصوفیه آمده یا در ترجمۀ رسالۀ قشیریه و یا در تذکرة الاولیاء . در هر صفحه و سطر آن عارفی گرمرو و یا پیری پاک نفس ، با خواننده به سخن نشسته است ؛ در هر فصل آن خواننده ، مهمان بساط پیر هرات است .

رضا انزابی نژاد / گزیدۀ تفسیر کشف الاسرار : 19 – 22

تفسیر عظیم کشف الاسرار از جهات گوناگون در خور برّرسی است ، یکی از این جهات تأثیری است که بر آثار اندیشمندان و ادیبان و شاعران زمان های بعد ، چه از حیث لفظ و چه از لحاظ معنی داشته است . ارزیابی این تأثیرها خود بر عظمت این اثر دلالت دارد . زیرا هر اثری را آن مایه ارزش نیست که مرجع و منشاء استفادۀ بزرگان فکر و ذوق واقع شود .

یکی از کسانی که از این سرچشمۀ زلال جرعه ها نوشیده ، حافظ است . خواجه همان گونه که صاحب نظران گفته اند ، زنبور آسا ، شهد معنی را از گل های گوناگون کشیده و بوی آن ها را در عسل مصفّای شعر خود درج کرده است . از جمله ، این کتاب گران قدر را خوانده و بعضی عبارات و معانی آن را چونان گوهری قابل که به مقتضای خواست و ذوق خود گوهری را تراش می دهد و بر نگین می نشاند ، با پردازی خوش و دلکش در رشتۀ مروارید شعر خود در پیوسته است . برّرسی این تأثیر و تأثّر از یک سو ، مبیّن قابلیّت این تفسیرعظیم در بهره بخشی لفظی و معنایی است ؛ و از دیگر سو ذهن را به یکی دیگر از سرچشمه های شعر خواجه هدایت می کند .

مسیح بهرامیان / یادنامۀ میبدی 1 : 146 – 145

تفسیر کشف الاسرار از جمله جامع ترین تفاسیر و از مهم ترین تفاسیر به زبان فارسی است . این تفسیر به سبک مفسّرین عامّه تألیف شده وعلاوه بر اینکه شامل قرائات مختلف و تأویلات عرفانی است ، از حیث نثر مروز بعدت و ترکیبات بعضی استعمالات خاصّ فارسی نیز بسیار باارزش است . اکثراً مؤلّف می کوشد که عباراتش ساده و اقوال و خبرهای منتشر شدهی که نقل می کند بدون تصوّف باشد . از این روی نثرش ساده ، شیرین و استوار و پر از لغات اصیل فارسی و ترکیبات زیبا و قدیمی و افعال و صیغه های پیشاوند دار جامع است و از تکلّفات و تصنّعات قرن بعد در آن مشهود نیست .

حسین بهزادی اندوهجردی / زبان اهل اشارت : 132-131

تصوّف عاشقانۀ احمد غزّالی که خاستگاه آن در غرب خراسان بود در آثار سه تن از نویسندگان همزمان او تأثیر گذاشت : رشیدالدّین میبدی ، شهاب الدّین سمعانی ، و عین القضاه همدانی . در آثار هر سه نویسنده نیز مطالبی به زبان حال بیان شده ، حتّی بیش از آنچه در آثار احمد غزّالی دیده می شود . میبدی لطایفی دربارۀ آیات ذکر کرده است که مبتنی به تصوّف عاشقانه است ، در برابر تصوّف عابدانه .

نصرالله پورجوادی / زبان حال : 159

یقیین بدانید که اگر شیخ الاسلام میبدی این اثر را کشف الاسرار و عدّة الابرار نام نهاده ، خود می دانسته که رازها می گشاده و نیکوکاران عالم را ساز و برگ رستگاری برای زاد راه دو جهان می کرده است .

حیرت آور است که نزدیک به یک هزار سال از تألیف این اثر گران قدر می گذرد و هنوز متن آن برای ما قابل فهم است و با همۀ حمله و هجوم زبان های بیگانه بر فرهنگ و زبان ما ، باز کلمه و کلام فارسی به همان شکل از یک هزار سال پیش در جویبار زبان ها و رودخانه های قلم جاری است و در زلال دریای فرهنگ ایرانی می ریزد و کوه و باغ و دشت این سرزمین را سرسبزی دارد .

بهروز ثروتیان / درخت طوبی : 10 – 9

تفاسیر فارسی قرآن، دریایی بیکران که شناخت و دریافت گوشه و زوایای آن را عمر کوتاه ما کفایت نمی کند و شناگری در عمق آن را رخصت نمی دهد و در این دریا ، تفسیر کشف الاسرار به عقد رشته ای گران قدر می ماند که تحلیل همه جانبۀ آن، دست کم کتابی در حدّ خود آن لازم دارد تا این گوهر بی همتای معجزه مانند را معرّفی کند .

میبدی با نهایت درایت و آگاهی تفسیر خود را کشف الاسرار وعدّة الابرار نام نهاده است ، زیرا بی هیچ تعصّبی خاص ، کتابی نوشته است برای کشف راز حقیقت . شاید کمتر کتابی در تفسیر میبدی از دیدگاه نقل حقیقت و حفظ امانت و بی غرضی و بی نظری برابر تواند کرد .

زیبایی صورت کلمه و کلام و دلنشینی معنی از مشخصه های روایات کشف الاسرار است و این سازگاری و هماهنگی موجب انبساط خاطر خوانندۀ کتاب می شود و خواننده از دیدن و شنیدن آن سیر و دلگیر نمی گردد . بسیاری از روایات از نظر سجع و موازنه و هنر تناسب و تلفیق در متن هنر مکتوب قرار می گیرند و افزون بر گشایش دل از زیبایی کلام ، موجب خشنودی عقل به سبب آثاری از حقیقت اسلام می گردند .

بهروز ثروتیان / یادنامۀ میبدی 1 : 166 – 163

کتاب بسیار ممتاز و پر بهای کشف الاسرار که در ایّام نوروز آن را نوش خوار دل و جان ساخته بودم ، هنوز هم که از سیزدۀ عید ، ایّامی می گذرد ، سرمست نشاه پر زور پرلذّت آن هستم .

فراموش نکنیم که بسطامی و خرقانی و حلّاج و ... میبدی در روز و روزگاری می زیسته اند که ارباب قلم ما « فارسی گو ، گرچه تازی خوشتر است » گویان خامه را به فارسی نوشتن باز می داشته اند و با این همه ولو بانگ روح افزا و جان بخش خود را هم از گلوی نای کیش و آیین پیامبر خویش بیرون داده باشند . آوازشان برای ما ایرانیان مفصلاً صدای آشنا دارد و با شنیدن آوای دلپذیر آن ها عوالم روح بلند پرواز آریایی و این قبیل کتاب ها هرچند اسم و عنوان عربی دارد ... تا چه اندازه از لحاظ لغت فارسی و معانی و مضامین حکمتی ، عالی و ممتاز و دلپسند است و همین کشف الاسرار شایستۀ آن است که در روز جاری نیز در قرن بیستم ، پس از هشت قرن و نیم که از تاریخ تحریر آن می گذرد ، در نوشتن فارسی ، سرمشق برای ما باشد .

سید محمّدعلی جمال زاده / زبان اهل اشارت 194 – 189

کشف الاسرار ، قطع نظر از جنبۀ دینی از لحاظ ادبی و هم چنین در مباحث عرفانی و تصوّف یکی از نوادر کتب فارسی است که مانند گنجی گران بها فایدۀ علمی و ادبی و لغوی و تاریخی را به پارسی زبانان تقدیم می دارد .

اسماعیل حاکمی / ویژه نامه : 38

کشف الاسرار ، خزانه ای است آکنده به لثالی و جواهر ، مشتمل بر تفسیر قرآن ، به سبک مفسّرین عامّه و محتوی بر قرائات ، خبر و سیر و حدیث و ادب و کلمات صوفیه و مواعظ اخلاقی ایشان و منتخب اشعار بزرگان . کتابی است بی نظیر و بدیل ، و گنجی است بی شبیه و مثیل که در بحث از کلمات ربّ جلیل برای عباد ذلیل به پارسی گرد کرده است و به روزگاران یادگار گذاشته است . اتفاقاً بعضی از اساتید بزرگوار به این گنج گران بها پی برده و بر عمق معانی و بسط مطالب و سبک لطیف و انشاء نغز و سخن پر مغز آن کتاب مستطاب واقف گشتند . کتاب ، قطع نظر از جنبۀ دینی ، از لحاظ ادبی و هم چنین در مباحث عرفانی و تصوّف یکی از نوادر زبان فارسی است که مانند گنجی ثمین ، هزاران فایدۀ علمی و ادبی و لغوی و تاریخی را به پارسی زبان تقدیم می دارد . و صدها لغات و اصطلاحات رایج در قرن پنجم و ششم قمری که در دورۀ اوج ادبیّات فارسی بوده است در این گنجینه وجود دارد و طالبان ادب و لغت و صرف و نحو از آن بهره ور توانند شد .

علی اصغر حکمت / کشف الاسرار 1 : ج – و