دیدگاه هایی درباره میبدی و تفسیر کشف الاسرار*(3)

حسین مسرّت

راستش آن است که بجز ترجمۀ امام اعظم اکبر ، علّامۀ بزرگ ، عارف بی بدیل ، عربی دان بی مانند ، عارف بی همتا . پارسی دان یکتا ، رشیدالدّین میبدی ، ما ترجمۀ درستی از قرآن گرامی در دست نداریم . به گمان من ترجمۀ میبدی در نوبت اوّلی ، زیباترین ، رساترین ، گویاترین ، شیواترین و بهترین اثر منثور پارسی در همۀ روزگاران است .

جعفر شهیدی / ویژه نامۀ میبدی : 33

کشف الاسرار از حیث محاسن ادبی و مطالب معنوی اهمیّت خاصّی دارد . نثر این کتاب به اسلوب منثور است قرن پنجم حلیۀ نگارش یافت . میبدی این کتاب را با عبارات منسجم و الفاظ منتخب و فقرات دلکش و شیرین آراسته است . از حیث مطالب معنوی نیز کشف الاسرار کم نظیر است . این کتاب از احکام الهی ، مواعظ ربّانی ، معارف و مطالب حکمی و عرفانی مملو است . کشف الاسرار در تفسیر قرآن و در بیان مطالب حکمی و عرفانی یکی از مهم ترین تفاسیر فارسی می باشد . این کتاب مستطاب و این صحیفۀ صواب که در حقیقت عقد دُرر و درج پر گهر مواعظ و معارف است و خورشید تابانی است که بر آسمان علم و عرفان می تابد . خوانندۀ عامی را زاد آخرت فراهم می نماید و خواص را بصیرت و دانش می افزاید و قلوب اهل عرفان را صفا و تابش می بخشد .

ظهیر احمد صدیقی / یادنامۀ میبدی 2 : 53

کشف الاسرار از جمله مهم ترین تفاسیر پارسی در اوایل قرن ششم هجری است . در این کتاب عظیم ، نوبت اوّل مانند همه تفسیرهای قدیم فارسی از حیث لغوی قابل توجّه و استفادۀ بسیار است . نوبت سوم مخصوصاً از حیث انشای لطیف و امثال و شواهد از شعر عربی و پارسی از همه قسمت های دیگر این کتاب عظیم بیشتر قابل توجّه است .

ذبیح الله صفا / تاریخ ادبیّات در ایران 2 : 932 – 930

بخش نخست از جهت واژگان فارسی ، بسیار با ارزش است و بسا که در برابر هر کلمۀ عربی ، یک کلمۀ فارسی گذاشته شده ، آن گونه که هم جانب امانت رعایت شده و هم جنبۀ مهارت مؤلّف . بخش دوم هم بسیار ارزنده است و خود تفسیر جامعی است و تقریباً تمام جهات آیات از صرف و نحو و اشتقاق کلمات و وقایع تاریخی همه را در بر دارد . امّا بخش سوم نمونۀ مفصلی است از مطالب ذوق پسند و مزّین است .

محمّد علوی مقدّم / یادنامۀ میبدی ج 2 : 73 – 72

اگر کسی کشف الاسرار را با دقّت بخواند ، در خواهد یافت که این عالم عارفِ عاشق ، میبدی یک سده پیش از مولوی به دین نگاه عاشقانه داشت و در تفسیر نامی خود بر آن است که رابطۀ انسان را با خداوند رابطه ای عاشقانه قرار دهد . به نظر می رسد اغلب اشعار مولانا برگرفته از احادیثی است که مولوی از کشف الاسرار فراگرفته است .

به نظر می رسد اگر ادبیّات عاشقانه و یا بهتر بگوییم تصوّف عاشقانه در کشف الاسرار تجلّی نمی یافت در قرن هفتم و هشتم ادبیّات عاشقانۀ مولوی ، حافظ و سعدی به اوج نمی رسید . اگر کسی دقّت نماید ، مضامین اشعار این بزرگواران را در نثر میبدی می یابد و کشف الاسرار آکنده است از مضامین اشعار سعدی ، حافظ و مولانا و در آخر این تفسیر جاودانۀ کشف الاسرار بود که توانست دین لطیف خداوندی را از فراچنگ حاکمان جهل و جور و روزگار ، به حقیقت جاودانگی اش باز گرداند و بر سکّوی عرفان و معنویّت قرار دهد .

محمّد تقی فاضل میبدی / یزدا ، ش 10 : 12 – 10

در تفسیر کشف الاسرار آیۀ مبارکۀ تسمیّه با تعبیرات دلاویز عرفانی با نثری آهنگین و گه گاه همراه با ابیات دلنشین پارسی و تازی تفسیر می شود و صاحب دلان را روح و نشاطی دیگر می بخشد . سخنان میبدی در زمینۀ تفسیر بسمله بیشتر ذوقیّات صوفیانه دارد . آوای دلنشین و روحانی مناجات نیز در فضای جان فزای تعبیرات عرفانی کشف الاسرار شنیده می شود .

ابراهیم قیصری / زبان اهل اشارت : 168

اگر نوبت سوم کشف الاسرار را با تفاسیر عرفانی دیگر مانند : حقایق التفسیر سلّمی یا لطایف الاشارات قشیری مقایسه کنیم ، در می یابیم که میبدی در علم ارزشمند تفسیر قرآن ، شاهکاری نوین بوجود آورده است . آنچه در تفاسیر عربی به طور خلاصه و کوتاه بیان شده است . در تفسیر میبدی با تفصیل بیشتر و بیانی زیباتر و دلنشین تر وارد شده است . درست مانند باغبانی ماهر که بذر سخن را در دل خاک می نشاند و گل های رنگارنگ و روح پروری از آن کشت به دست می آید .

آنابل کیلر / یادنامۀ میبدی 2 : 157

میبدی تفسیر خویش را در سه مرحله پرداخته است . نوبت نخستین ، ترجمه ای است استادانه و به اسلوب از آیات به فارسی فصیح و روشن . نوبت دوم ، به تفسیر آیت ها به مذاق محدّثان و مفسّران اختصاص یافته و نوبت سوم را مؤلّف به نقل اقوال عارفان و بیان اذواق و مواجید و حکایات و حسب حال های ایشان پرداخته است و همین نوبت است که چه از لحاظ فصاحت لفظ و طلاقت بیان و چه از لحاظ اشتمال بر معانی و معارف صوفیان بر دیگر تفسیرهای دری برتری دارد . چه آنچه در دو نوبت سابق آمده است ، در بسیاری تفسیرهای دیگر یافت می شود . لیکن تفسیری بدین تمامی و تفصیل ، بر مذاق صوفیان و مشرب ایشان تازگی دارد و در خور توجّه بسیار است .

محمّد جعفر محجوب / زبان اهل اشارت : 28

مؤلّف کلمات فارسی صحیح و سره را در برابر کلمات عربی به کار برده و بدین ترتیب موجب شده نویسندگان همزمان یا بعد از او بتوانند با قدرت بیشتری به نویسندگی بپردازند . میبدی توانست معنا و مفهوم حقیقی قرآن به زبان فارسی را به خوانندگان و مشتاقان عرضه دارد . قبل از نگارش کشف الاسرار ما کتاب ترجمۀ تفسیر طبری را داریم که می بینیم اغلب ، قواعد فارسی را فدا کرده اند . ولی میبدی متوجّه شده است باید قرآن را به عباراتی درآورد که مردم با آن آشنا هستند و تفسیر کشف الاسرار از بهترین نمونه هایی است که بعدها دیگران با آن اساس ادامه داند .

مهدی محقّق / خبرنامۀ کنگرۀ میبدی 1 : 12

این کتاب گنجینۀ گران بهایی از لغات و امثال و تشبیهات و تعبیرات فارسی است . در عین اینکه واجد مزایای تفاسیر دیگر نیز هست ، در نوبت اولی دقیقاً دقّت و توجّه شده که کلمۀ فارسی که در ترجمۀ کلمۀ عربی قرار می گیرد ، برابر با آن بوده باشد . که رعایت امانت در سخن خدا بشود . اگر روزی فرا رسد که لغات قرآنی این تفسیر و معانی فارسی آن به صورت فرهنگی درآید ، آن کتاب فرهنگ از کتب نفیس و ارزشمند لغت خواهد بود . آنان که به کار دستور زبان می پردازند . این کتاب منبع سرشاری برای آنان خواهد بود . هم چنین برای سبک شناسی که در زبان فارسی ، فنّی نوین است و در تکمیل آن نیازمند به مآخذ و منابع بسیاری از نظم و نثر فارسی هستیم ، این کتاب بسیار مفید است ، زیرا به نکات سبکی برخورد می کنیم که نظیر آن را در کتب انگشت شماری مانند تاریخ بیهقی و تذکرة الاولیای عطّار ، مگر بتوانیم بیابیم . در نوبت سوم ، مطالب شیرین و دلپذیر و داستان های اخلاقی فراوان آورده که سخت ترین دل ها را نرم می کند .

مهدی محقّق / قرآن پژوهی 1 : 741 – 740

کشف الاسرار با وجود اهمیّت ادبی و عرفانی که از پیش داشته و مورد توجّه مفسّرین شیعۀ ایران گمنام مانده است . تفسیر مزبور اوّلاً برای تکمیل اطّلاعات ما بر سبک نگارش خواجه انصاری بسیار گران بهاست و ثانیاً در زمرۀ چند تفسیر که به فارسی فصیح پیش از دورۀ مغول تحریر شده ، معدود است .

سید محمّد محیط طباطبایی / زبان اهل اشارت : 9

میبدی ، آن عارف از شریعت به حقیقت و طریقت رسیده ، کشف الاسرار را در سیرت و طریقت جوانمردان راستین نگاشت . این کتاب فتوّت نامۀ عارفان است که در آن آیین تصوّف با زیباترین و ظریف ترین شیوه با رسوم جوانمردی درهم آمیخته ، خاصّه در نوبت ثالث که به مشرب اهل عرفان و مسلک ارباب سلوک و جوانمردان طریقت بویژه خواجه عبدالله انصاری بیان شده و کلام الله و نبی و سخنان جوانمردان و اهل معرفت ، آن روندگان راه بی مسافت و پرندگان بی بال و پر و مستان مست از شراب عشق ، زیب و زیور آن گردیده است . کشف الاسرار از جوانمردانی روایت می کند که به صورت ، درویش و به دل ، توانگرند و از دنیا به لقمه ای و خرقه ای راضی اند و زبان شان به ذکر دوست مشغول و دلشان به مهر او منقوش است .

فاطمۀ مدرّسی / یادنامۀ میبدی 2 : 198

کتاب ارجمند و گران مایه ای به نام کشف الاسرار که از لحاظ عظمت قدر و علوّ شأن کم نظیر و در شیوۀ نگارش و تفسیر آیات به فارسی از جهات عدیده ممتاز است . میبدی بر آن شده تا حقایق تفسیر را با لطائف تذکیر و دقایق عرفان بیامیزد و خواندن و درک آن را بر متعلّمین دانش پژوه و متأمّلین دانشجو آسان سازد . از اینرو این کتاب مستطاب ، در خور آن است که از لحاظ عدیده مورد بحث و تأمّل قرار گیرد . در تفسیر آیات تنها به ایراد کلمات و لغات فارسی یا فارسی شده بسنده می کند که این امر تا چه حد در شرح و کشف لغات فارسی اصیل مؤثّر و سودمند و مفتم است .

علی محمّد مژده / زبان اهل اشارت : 105- 104

کشف الاسرار دارای حسن مضاعف است و بیان عربی را با کلام شکّرین فارسی به سه مرحلۀ بینشی تفسیر می کند و یکی از تفاسیر عمده است که به بیان عرفانی ( خاص ) دربارۀ مطالب و مفاهیم قرآنی پرداخته و شاید جامع تفاسیری است که به مذاق صوفیّه و عارفان در قدیم تا زمان مؤلّف نوشته شده است . در میان تفاسیر بیش از همه تفسیر کشف الاسرار در اندیشۀ گویندگان و نویسندگان بعد از قرن ششم تأثیر داشته است . با دقّت در متون قرن هفتم و هشتم متوجّه می شویم که این تفسیر در آن زمان بیشتر از اکنون در نزد شعرای عارف مشهور مقبول بوده است . در این تفسیر گران سنگ ابعاد بسیار با ارزشی برای تحقیق وجود دارد .

جلیل مسگر نژاد / یادنامۀ میبدی 2 : 213-212