لتیرُگ*

لتیرُگ*

(معرّفی کتاب رادیویی)

حسین مسرت

مهدی زادۀ اردکانی، محمّد و حسن خادم الحسینی اردکانی، لتیرُگ: مطالعه‌ای دربارۀ نان روغنی سنتی در اردکان، ویراستار حسین کریمی‌زاده‌اردکانی،یزد: آرتا کاوا‏‫، ۱۳۹۶، رقعی 96 ص،مصوّر.

خوشبختانه دو تن از نویسندگان اردکانی کتابی را به نام لتیرگ نوشتند که ما یزدی ها به آن سوروک یا سوروکک می گوییم. ولی در اردکان به لتیرگ معروف است . محور کتاب در بارۀ مطالعۀ جامعه شناسی دربارۀ نان روغنی در اردکان و ناشر آن انتشارات آرتا کاوا بوده که خود ناشر هم اردکانی است و کتاب به همّت مؤلّف آقای مهدی زاده دست من رسیده است .

این کتاب با اینکه کوچک است ، ولی جمع و جور مستند است و با گفتاری با عنوان «آشنایی با شهرستان اردکان» آغاز می شود، سپس به انواع نان در اردکان پرداخته که شامل تنوروک ، کیمه، کماج ، نان جو ، فتیر ، سوروکک، صبا خشک و لتیروگ آغاز می شود. سپس در بارۀ اهمیّت نان، ضرب المثل ها و کنایه های نان در اردکان و برخی باورهای عامیانۀ مردم ایران دربارۀ نان و بعد هم نان لتیروگ پرداخته است و لتیروگ را در فرهنگ عامۀ ابرکوه، بافق، میبد، مهریز، یزد، کرمان شرح داده است و گفته است که مثلاً در بافق می گویند: سیرمو؛ در کرمان می گویند: روغن جوشی؛در یزد می گویند: سوروک و عمدتاً این سوروک در ماه رجب پخته می شود یا خیرات می کنند.

در بین زرتشتیان رایج است که هر سال در جشن سده آن را می پزند . مثلاً در روستای چم ، یک نان سوروک بزرگ اندازۀ نیم متر در نیم متر می پزند و سپس تکه تکه می کنند و به افراد می دهند. ولی سوروک را در یزد به اندازۀ نان نانوایی ها درست می کنند. لتیروک اردکان به اندازۀ زلوبیا و کوچک است. آقای مهدی زاده و دوستش که کتاب را کار کردند تحلیل کردند که در شهرهای گوناگون به این نان چه می گویند. شیوۀ پخت لتیر عمدتاً با استفاده از روغن های پنبه دانه ،کنجد یا ارده بوده است. شیوۀ پخت لتیروگ زرتشتی ها پس از پیروزی اسلام به مسلمان رسیده است.

البتّه ایشان نوشتند که لتیروگ در جشن و شادی پخته می شده ، ولی در یزد عمدتاً برای مراسم عزا و یاد وسالگرد مردگان پخته می شود. خوبی کتاب این بوده که مصوّر است و در هر بخش شرح مفصلی دربارۀ ابزارهایی که برای این کار بوده، پرداخته اند.

امیدوارم دیگر دوستان شهرهای استان یزد دربارۀ خوراکی های سنّتی و آشپزی سنّتی و نان هایی که پخت می شود، پژوهش کنند و در دسترس دیگران بگذارند زیرا شوربختانه این فرهنگ دارد از یاد می رود. تقریباً نسل تازه آن را با فست فودها جایگزین کردند . این کتاب در کتاب ارائهی های یزد نیست و فقط در اردکان پیدا می شود. انشالله نویسنده ترتیبی بدهد تا در دیگر شهرهای استان یزد پخش شود .

* ویرایش پیشین: تازه های کتاب یزد، برنامۀ چادی شب رادیو یزد(15/6/1399).