دیدگاه هایی درباره میبدی و تفسیر کشف الاسرار* (2)

حسین مسرّت

اگر بعضی از اشخاص از محسّنات و مزایای این تألیف منیف ، غافل باشند و یا از نظرگاه دیگر بر آن بنگرند ، باید بدانند که این کتاب ، بحری است ذخّار و دریایی است بیکران که به سراسر عرصۀ وسیع و افق فصیح اسلام تعلّق دارد و از مضیق تحزّب و تنگنای تعصّب دور است و مسلمانان در هر گوشه ای از عالم به سببی و جهتی بدان دلبسته اند . گروهی از ایشان از برکات دُرر احادیث و غُرر گزارش‌ها که در فطاوی کتاب به فراوانی آمده است . بهره مند می شوند . گروهی دیگر از خرمن مواعظ و مزرع حکم که در اطراف ان فراهم آمده ، خوشه ها می چینند .

علی اصغر حکمت / کشف الاسرار ، ج 5 : مقدّمه ب – ج

بزرگداشت میبدی از سه جهت دارای اهمیّت است . اوّل اینکه وی مفسّر قرآن است و مفسّر قرآن برخوردار از مقام والایی در نزد مسلمانان است . دوم برخورداری کتاب میبدی از نثر والای فارسی است . استادی میبدی در ادب فارسی او را یکی از کم نظیرترین چهره های درخشان فرهنگ و ادب ایران کرده است . دوستداران ایران ، علاقمندان به زبان فاخر فارسی ، میبدی را بزرگ می دانند و بزرگداشت میبدی از این جهت هم در خور اهمیّت است . سوم میبدی نمایندۀ یکی از مؤثّرترین جریانات فکری در سرشت تمدّن اسلامی و سرنوشت امّت اسلامی و ملّت ایران است . او نمایندۀ تصوّف است . یکی از برجسته ترین متصوّفان و عارفان تاریخ اسلام است .

سید محمّد خاتمی / خبرنامۀ کنگرۀ میبدی 3 : 13

کشف الاسرار ، یکی از عظیم ترین و قدیم ترین تفسیرهای فارسی است که از نظر نظم و نسق و شیوۀ تفسیر نویسی ، پیشرفته تر از ترجمۀ تفسیر طبری است . برجسته ترین قابلیت کشف الاسرار ، عرفانی بودن آن است . و مهم ترین ( هم مفصل ترین و هم عمیق ترین ) تفسیر عرفانی فارسی است . دیگر از امتیازات این تفسیر ، تدوین عالی و آسان یاب آن است ، نوبت سوم ، اختصاص به تفسیر یا تأویل عرفانی دارد که از نظر زیبایی نگرش و شیوایی نگارش کم نظیر است .

بهاء الدّین خرّمشاهی / زبان اهل اشارت : 202-201

در نوبت اوّل ، احاطه و تتّبع و قدرت مفسّر در زبان فارسی آشکار می گردد . کلمات دلکش قرآنی را که هر یک در حکم اعجاز است . نمی توان بهتر از این به لغت دری ترجمه کرد . وی در این نوبت بر خویش الزام کرده به پارسی ناب سخن راند . با وجود اینکه در ترجمۀ پارسی نسبت به فصوص قرآنی هیچ گونه حذف و اختصار و بیش و کمی روا نمی دارد و هرچه را به جای خودش ترجمه می نماید ، در سلاست و حسن عبارت ، فتوی وارد نمی شود . در نوبت دوم به تفسیر می پردازد و سخنان وی به اسلوب علمی است . از حشو وزواید معرّی و از هرگونه تکلّفی که سخن را از پایۀ انسجام و روانی فرود آرد و خواننده را در تعب افکند ، مبرّی می باشد .

خلیل الله خلیلی / زبان اهل اشارت : 55- 54

این اثر گران قدر که قرن ها از انظار دور مانده بود ، سال ها پس از انتشار دورۀ تفسیر ، ارج و اهمیّت آن بخصوص در میان متون کهن فارسی بر اهل ادب آشکار گشت .

نوبت سوم که در تفاسیر دیگر سابقه ندارد ، کشف الاسرار را در میان همۀ تفاسیر فارسی قرآن ممتاز ساخته و از جهت نثر و انتشار بر همۀ تفاسیر فارسی رجحان و برتری بخشیده است . در این نوبت ، میبدی با نثری که نمونۀ شیواترین نثرهای فارسی است و تأثیر آن بر دیگر نویسندگان پس از او نظیر نجم الدّین دایه ، صاحب مرصاد العباد و حتّی سعدی در گلستان مشهود است ، از اقوال بزرگان عرفان بهره می گیرد .

میبدی کوشش دارد بهترین و روان ترین واژه های فارسی را چه در معادل سازی با لغات عربی و چه در پرداختن نوبت سوم به کار گیرد . در ترکیب کلمه ها و تشکیل جمله و عبارت ، ایجازی را که از خواجه عبدالله انصاری آموخته ، در کمال شیوایی و رسایی به کار می گیرد . جمله ها کوتاه و نافذ ، آهنگین و مسجّع است . نفوذ کلام را با دلنشینی به هم می آمیزد . با آنکه نفوذ ، حدّت می طلبد و دلنشینی ، نرمی ، درشتی و نرمی را آن چنان به هم آمیخته که از هم تنافر ندارند و یکی خاصیّت دیگری را نقض نمی کند و نمی شکند .

منوچهر دانش پژوه / برگزیدۀ کشف الاسرار : هفت – دوازده

کشف الاسرار نوشتاری است گرانسنگ که در هر نوبت ، پرده ای از چهرۀ معنی بر می گیرد و خواننده را با ترجمۀ دقیق و تفسیر مأثور و رمز و راز از قرآن آشنا می سازد و ساز و برگ ابرار را در سلوک الی الله فراهم می کند .

نثر میبدی در تمام موارد ، روان و فصیح و روشن و در عین حال عالمانه و جزیل است ، کلمات ، دور از غرابت است و جمله بندی ، استوار و با رعایت موازین بلاغت می باشد و نیز در مواردی که به ایراد صنایع بدیعی می پردازد ، جز بندرت ، گرفتار تکلّف های نثر مصنوع نمی شود .

محمّد مهدی رکنی یزدی / برگزیدۀ کشف الاسرار : 33 و 11

کشف الاسرار علاوه بر ارزش تفسیری ، از نظر ادبی نیز کتابی پرمایه و ارزشمند است و مرجعی غنی و مفید برای محقّقان در زمینۀ ادبیّات فارسی می باشد ، زیرا هم نشانه های سبک مرسل قدیم را در بر دارد . هم قطعاتی شیوا و زیبا از نثر مزّین و مصنوع را متضمّن است . در حالی که قدرت قلم و استواری انشای میبدی در هر دو مورد ، جذّابیّت و لطفی به آن بخشیده ، غنای لغوی و واژگان وسیع نویسنده نیز از مزایای مهمّ این تفسیر به شمار می رود .

محمّد مهدی رکنی یزدی / لطایفی از قرآن کریم : 147

کشف الاسرار ، نخستین تفسیر روش مند بر کتاب مقدّس آئین اسلام به فارسی دری ( و به هر زبان غیر عربی ) است . این کتاب قدیم ترین و اصیل ترین تفسیر به فارسی است که بر پایۀ تعلیمات شیخی صوفی و محدّثی بزرگ در دنیای اسلام میتنی می باشد .

عبدالغفور روان فرهادی / خواجه عبدالله انصاری : 29

یکی از متون ارجمند کهن ما ، کشف الاسرار است که گنجینۀ گران قدری از ظرائف و لطائف کلام آسمانی و دریای بیکرانی از علوم و فنون متنوّع اسلامی و مورد استفادۀ محقّقان رشته های گوناگون است و در لا به لای آن ، حکایت و قطعاتی هست که از نظر سادگی و روانی چون فصیح ترین نمونه های نثر امروز و از نظر زیبایی و دلپذیری چون نغزترین و دلنشین ترین اشعار است . نوبت سوم از نظر ادبی به سبب حکایت ها و سخنان صوفیان و اشعار لطیفی که ضمن آن آمده ، دلاویزترین بخش های کتاب است .

محمّد امین ریاحی / بگشای راز عشق : 8 و 14

در بین سایر تفسیر ها که از لحاظ نثر فارسی ، متضمّن ارزش ادبی قابل ملاحظه است ، کشف الاسرار نام دارد . وی در این تحریر نوین کوشید تا آنچه را خواجه عبدالله انصاری به ایجاز و اجمال تقریر کرده بود ، بسطی مناسب مقام به بیان آورد . با آنکه جنبۀ علمی در آنچه تحت عنوان نوبت اوّل و دوم در این تفسیر می آید و شامل تبین آیات و تبیان احکام است ، غلبۀ بارز دارد ؛ در آنچه مؤلّف تحت عنوان « النوبة الثالثه » به تقریر می آورد و مشتمل بر رموز عارفان و لطایف صوفیان و مذکّران در باب آیات است ، تفسیر میبدی لطف و جاذبه ای کم نظیر می یابد و از دیدگاه ادبی به اوج قابل ملاحظه ای می رسد . نثر کتاب همه جا و در هر سه نوبت که آیات به تفسیر در می آید ، ساده و استوار و عاری از تکلّف می نماید . امّا آنجا که رموز عارفان و لطایف صوفیان مطرح می شود ، کلام نویسنده که الهام از سوز و درد خواجۀ هرات دارد . لطف و جلالی خاص پیدا می کند و شیوۀ احساس و اندیشه ای که در رسایل پیر هرات جلوه دارد ، دراین جا بیشتر مجال تجلّی می یابد .

عبئالحسین زرّین کوب / نقش بر آب : 554 – 553

بی هیچ مجامله ، این تفسیر شریف که مزایای دیگر کتب تفسیر را تا زمان خود فراهم آورده است . در نوع خود بی نظیر و یکتاست و گنجینه ای است از واژه ها و امثال و تشبیهات و ترکیبات فارسی و تازی و روایات و احادیث و ذکر وقایع فراوان و اشعار پرشور و حال و جز تفسیر آیات مبارکات قرآنی ، چه بسیار گزارش‌ها و احادیث و اشعار تازی در آن به زبان شیرین و خوش فارسی روان برگردان شده است .

سید حسن سادات ناصری / ویژه نامۀ میبدی : 35 – 34

کشف الاسرار نه تنها یکی از تفاسیر مهمّ قرآنی است ، بلکه یکی از متون معتبر نثر فارسی است که در آن بسیاری از واژه ها و ترکیب های نادر و فصیح فارسی به کار رفته است . متأسّفانه از این متن شیوای فارسی چنان که باید در فرهنگ های فارسی استفاده نشده و شواهد لغوی استواری که در این متن می توان به آن استناد نمود ، ناشناخته مانده است .

غلامرضا ستوده / یادنامۀ میبدی 1 : 315

میبدی مؤلّف این اثر نفیس در ارادت به کلام الهی و در تمسّک به دامن قرآن ، با قلبی مخلص و قدمی صادق پیش آمده است . شعله های عشق سوزان وی به خاندان رسول از خلال سطور کتاب وی هویداست. این دانشمند بزرگوار در نوبت اوّل ، مهارت بی مانند خود را در حسن انشاء و سهولت کلام و ترجمۀ لطیف ظاهر نموده است . به حدّی که می توان گفت این کتاب یکی از آثار جاوید نثر فارسی در جهان است که به مرور دهور کهنه نگردد و هر زمان فضلا و دانشمندان به قدر طاقت و به اندازۀ استعداد خویش از خرمن این دانشمند خوشه می چیند و از سرچشمۀ زلال آن سیرآب می گردند .

جواد سلماسی زاده / زبان اهل اشارت 92-91

کشف الاسرار مجموعه ای است از معارف اسلامی و فلسفی و ادبی که تاکنون آن گونه که باید و شاید شناخته نشده است و سال ها وقت لازم است تا دانشمندان علوم اسلامی و ادیبان و زبان شناسان و محقّقان هر یک به بخشی از آن بپردازند و گرد غربت از چهرۀ آن بزدایند و این گنج پر گوهر را به عالمیان بشناسانند . تا جهانیان بدانند که در هر گوشه ای از این ملک ، چه گنج هایی پنهان است و چه گوهرهایی نهفته و نهان .

محمّد جواد شریعت / یادنامۀ میبدی 2 : 32

کشف الاسرار هم از نظر خصایص دستوری و لغوی و هم از جهت مطالب عرفانی و ادبی بسیار که در آن آمده است ، یکی از کتب برجستۀ ادب فارسی به شمار می رود و مجموعۀ بسیار ارجمندی از اقوال مشایخ تصوّف و شعرهای دلکش عارفانه نیز در آن آمده که در جای دیگر نمی توان یافت . این کتاب از نمونه های بسیار شیرین و جذّاب نثر فارسی آغاز قرن 6 ه ق است و در میان ترجمه های بی شماری که از قرآن شده ، از همه زیباتر و شاعرانه تر می نماید .

محمّد رضا شفیعی کدکنی / ویژه نامۀ میبدی : 37 – 36