نگاهی به مجموعة زاویه یزد*

حسین مسرت

دیباچه:

در ابتدا برای تحقیق به سراغ کتابهای تاریخ یزد رفته و در جلد دوم یادگارهای یزد تألیف ایرج افشار و نیز تاریخ جدید یزد و جامع مفیدی به مسجد زاویه, برخورد نموده و مطالب مورد نظر را یادداشت کرده، سپس جهت تکمیل آن به محلّ مسجد، واقع در محلّۀ سردوراه یزد رفتیم. علّت آن بود که یافتههای موجود در کتابها کافی نبود. در آنجا با متولّی مسجد که در ضمن، عضو هیئت امنا نیز هست و یکی دیگر از اعضای هیئت مذکور آقای سلمهنژاد به تحقیق پرداختم که عین اظهارات در گزارش بررسی آن آمده است. امیّد که با کاوش و بررسی کارشناسانه، اطّلاعات بیشتر و دقیقتری به دست آید.

با چند سؤال از پیرزن خادم مسجد، به سراغ سنگی که لای جرز مسجد پیدا شده و آقای آهنگری اظهار میداشت جدید است، به مسجدِ باغ ملّی رفته و از نزدیک آن سنگ را دیدم. سپس به خانۀ متولّی برای دریافت اسناد و مدارک مربوطه مراجعه شد و تصویر کتابچۀ موقوفات یزد، اثر طراز یزدی دریافت گردید. چون اصل نامۀ اهالی و مجتهدین کوی سردوراه موجود نبود، به ناچار تصویر آن از ادارۀ کلّ اوقاف استان یزد تهیّه گردید.

محلّۀ سردوراه

این محل که مسجد و مجموعۀ زاویه, در آن واقع شده، بنا به نوشتۀ ایرج افشار: «متصّل است به محلّۀ کوچه بیوک و در تداول عامّه از هر دو، یک محلّه اراده میشود. هر دو از محلاّتی است که در قرن نهم موجود بوده و نام آنها در تواریخ یزد آمده است (تاریخ یزد:150- تاریخ جدید یزد:219). »[1]

مجموعۀ زاویه,:

شامل: مسجد، بقعه، آب انبار، حسینیّه، کتابخانه، حمّام.

چرا به آن زاویه, میگویند؟ متولّی موقوفه آقای آهنگری اظهار داشت: چون مجموعه در گوشۀ شهر واقع شده بوده و نیز در زمان تشریففرمایی حضرت امام رضا (ع) مردم برای پیشواز به این گوشۀ شهر آمده بودند به زاویه, مشهور گشت. در یادگارهای یزد آمده: «علّت تسمیّه آن به زاویه,، به مناسبت آن است که قسمتی از آن محلّه به زاویه, موسوم بوده و جزءِ اهرستان محسوب میشده است». [2]

مسجد زاویه,:

به نقل از پیران سالخورده، نزدیک ظهر در این گوشۀ شهر که موصوف به زاویه, است، به امامت حضرت رضا (ع) نماز برقرار شد. بعد از نماز به دستور ایشان بنا شد که در محلّ مذکور مسجد بسازند. میگویند اوّلین مسجد جامع یزد (جامع عتیق*) همین بوده که بعداً در زمان پسر آن حضرت، امام جواد (ع) به اتمام رسیده است. مطابق سنگ نوشتۀ جدید موجود، مسجد با نظر حضرت امام محمّد تقی (ع) بنا شده و به مساحت 1600 متر مربعّ است. قسمت شرقی و غربی آن 15 کَیلَه** موقوفه دارد. سنۀ 218 هجری.

آقای آهنگری اظهار میدارد که این سنگ را جدیداً نوشتهاند و هدف آن، محو آثار 18 قفیزی موقوفه بر آن بوده است. وی افزود: در زمان ورود امام رضا، حاکم وقت، باغی را که وصل مسجد بوده به آقا میبخشد که از محلّ وقفیّات آن خرج سوخت و روشنایی و حقوق خادم بشود، مداخل آن 25 تومان بوده است. در زمان رژیم پهلوی، بیشتر املاک و رَقَبات موقوفۀ آن را از بین برده اند، طبق صورت مجلسی که موجود است، سردابۀ آن در زمان جلال الدّوله حاکم یزد (حدود 100 سال قبل) به وسیلۀ سیّد علی سردوراهی تخریب شده، بقعۀ آن را نیز خراب کرده و قندیل آن را برده اند و آثاری از آن مشاهده نمیشود. گفته میشود بعد از ساخت این مسجد، بزرگان دین، موقوفات زیادی بر این مسجد در نظر گرفتند. وقفنامههای مذکور نزد ادارۀ اوقاف یزد نگهداری میشود. متأسّفانه بسیاری از موقوفات، تصّرف شده و به صورت باغ و خانۀ مسکونی درآمده است.

دو سنگ قدیمیِ محراب این مسجد در سال 1358 ه.ش در داخل حوض این مجموعه کشف شده است. آقای مدرّسی لب خندقی اظهار داشتهاند که بر روی آنهاتاریخ 218 ه.ق به خطّ عبری و با درود به روان پاک چهارده معصوم (ع) حک شده است. احتمالاً جنس آن از نوع خاراست که نقوش زیبایی از گُل، دیوارۀ جانبی آن را در برگرفته است.

روی گنبد مسجد، قبّهای قرار داشته که راهنمای مردم آن زمان در یافتن شهر بوده است. در ضمن آقای علی امراللّهی که به زراعت اشتغال داشته و هم اکنون (سال 1363) حدوداً صد ساله است، ادّعا میکند که مسجد زاویه,، اوّلین مسجد جامع یزد بوده است (ر.ک: بخش پایانی این گفتار). 37 جرعۀ آب متعلّق به مسجد، کلیّۀ باغهای آن را مشروب مینموده است.

در یادگارهای یزد آمده: «در باب مسجد زاویه که بنای قدیمی است، ولی در تاریخ یزد و تاریخ جدید یزد و جامع مفیدی ذکر آن نیامده، یگانه اطّلاع مکتوب، مطلبی است که عبدالوّهاب طراز در کتابچۀ موقوفات یزد آورده است و میگوید: خارج حصار بَلَده؛ بانی و واقف آن معلوم نگشته، این قدر از موقوفات باقی مانده، در دست محمّد علی بیک، وَلَد مرحوم حاجی جعفربیک زاویهای میباشد... (کتابچۀ موقوفات یزد، ص 24). »[3]

در جای دیگر کتاب نامبرده آمده است: «امّا احتمال من براین است که بنایی که اکنون معروف به مسجدزاویه است، همان بقعهای است که در جامع مفیدی معّرفی شده وشکل سردر و اشعار کتابۀ آن به خطّ نستعلیق و نیز اندرون عمارت، مؤیّد این نظر تواند بود.»[4] آثاری که از این بنا در خور توصیف بوده عبارت است از:

1- درگاه مرتفع به پهنای 5 متر که پیش طاق آن، مقرنس و کاشیکاری آن معرّق است.

2- «بالای سردر، یک قطعۀ محرابی شکل کاشیکاری بوده و قسمت زیادی از آن ریخته و کتابۀ (جنّات عدن مفتحه لهم الابواب) باقی مانده است.

3- در دورۀ سردر، اشعاری به خطّ نستعلیق بر کاشی، نقش و نصب است.

متأسّفانه قسمتی از ابتدا و انتهای آن ریخته و آنچه باقی مانده است، نقل میشود، ضمناً ناگفته نماند که نستعلیق بودن خطّ کتابه، خود گویای زمان ایجاد بناست:

4- در دو مقرنس دو گوشه در یک قطعۀ شش ضلعی، عباراتی به خطّ نسخ، کتیبه شده بوده، آن مقدار که از قسمت چپ باقی است:

به سعی ... در ...فرّخ عمل .... ببر معمار[5]»

نقشۀ موقعیّت باغ این مسجد را آقای آهنگری در گنجینۀ (موزه) آستان قدس مشهد یافته است. به نقل از پیران محلّه، روبهروی در ورودی مسجد، چاهی است مانند در ورودی باغ دولت آباد (یزد) که به زیرزمینهای آن وصل میشود. بنا به اظهار آقای آهنگری این مسجد دارای دو گرمخانه بوده و آثار دَرِ ورودی گرمخانه و گوشهای از این گرمخانه که تبدیل به خانۀ مسکونی شده، هویداست. قسمتی از موقوفات مسجد در طرح احداث بزرگراه شهید پاکنژاد قرار گرفته است و برخی به دکّان و باغ اجارهای مبدّل شده است.

بقعۀ زاویه:

در کتاب یادگارها، آمده است: «در اینجا لازم است که به نام محلاّت قدیم و آثار از میان رفتۀ معتبر آن اشاره شود و آنها عبارت است از: ...بقعۀ زاویه (جامع مفیدی 3: 474)[6]». چون در بالا ذکر شد که بقعۀ زاویه از بین رفته و در همان کتاب و در جای دیگر آمده که: «جان آغا خانم همشیرۀ... محمّدرضا سلطان ... در زمان اختیار، در محلّۀ اهرستان به این مکان که الحال به زاویه اشتهار دارد، عمارات عالی ساخته و بقعهای در کمال تکلّف و تزئین به طلا و لاجورد به اتمام رسانیده، موسوم به بقعۀ زاویه و املاک و رَقَبات بسیار بر آن وقف نموده.*» آقای آهنگری مدّعی است که گنبد (قبّه) طلای آن را حاج سیّد احمد نامی برده است.

بنابراین میتوان نتیجه گرفت که اظهارات ایرج افشار دایر براینکه، بنایی که اکنون به مسجد زاویه مشهور است، همان بقعهای است که در جامع مفیدی معّرفی شده... درست است. با تذّکر اینکه بیشتر حاکمان و والیان هر شهر، به مرمّت آثار قبل از خود همّت مینمودهاند. چنانکه گفته میشود: حدود هفتصد سال پیش در اثر طغیان سیل، محلّۀ اهرستان قدیم را آب برده، و بازار روبهروی مسجد و مسجد نیز ویران شده تا به سفارشِ بزرگی، مسجد را بازسازی میکنند.

بعضی از سالخوردگان اظهار میدارند: زیر باغ بوستان فعلی، گنبد و بارگاهی بوده که در سال 17 برفی (سالی که 17 بار برف آمد)، حاج سیّد علی سردوراهی، گنبد آن را خراب نمود است و نیز گفته میشود زیر بقعه، جوی آبی بوده که از آنجا به زیر گنبد شاهولی تفت ارتباط داشته و سردآب زیر همین گنبد بوده است. نیز سیّد احمد زاویهای در سال 1335 ه.ق، از علما و مخبرین آن زمان و آن محل سؤال کرده که آیا مسجد زاویه که در محلّۀ کوچهبیوک واقع است، سردخانه و گنبد و کسانی آنرا صحن داشته است و خراب نمودهاند؟ علما و مجتهدین هم از قرار معلوم، (سند آن موجود است) بودن حوض و گرمخانه و گنبد را تأیید کردهاند.

گفته میشود: سنگهای تاریخی آن را پهلوان نامی زیر گِل کرده (در همین باغ فعلی روبهروی مسجد) و پس از تخریب به باغی مبدّل نموده و از مالکیّت مسجد در آورده است. نگارنده تکّۀ کاشیهایی که از چاهی که به درون باغ نقب زده شده بود، مشاهده کرد.

آب انبار:

مؤلّف جامع مفیدی به ذکر مصنعۀ* زاویه میپردازد و میگوید: «در زمان... شاهعبّاس... جانآغا خانم، همشیرۀ محمّد زمان سلطان بایندر تُرکمان به اتمام این مصنعۀ معروف، همّت گماشت»[7] گفته میشود. گنبد این آبانبار، مطابق گنبد مسجد زاویه بوده است و بلندی آن 15 متر بوده که بر ساق شش ضلعی قرار داشتند و اکنون نشانی از آن نیست، مشابه آجرهای شش ضلعی که در گنبد آبانبار به کار رفته، از ته چاه نقبی (زیر باغ) نیز به دست آمد. آبانبار دارای دو بادگیر بوده که یکی خراب شده و فاقد کتابه است. محلّ آن، قسمت شرقی حسینیّۀ زاویه بوده است.

حسینیّه:

کوچۀ مسجد زاویه که اکنون به کوچۀ هزار درخت نامور است، از میان حسینیّه میگذرد. به نحوی که کَلَک حسینیّه به علّت قرار داشتن در مسیر، به مرور زمان ویران گردیده است. قاعدۀ آن شش ضلعی بوده. مسجد در قسمت غربی و آبانبار در قسمت شرقی وجود داشته است. در حال حاضر فقط گوشۀ یکی از صفّههای آن موجود است که در مجاورت مسجد قرار دارد.

کتابخانه:

آقای میرزا محمّد زحمتکش، رعیّتِ باغ زاویه اظهار داشت که « در دست چپ پیادهرو بزرگراه شهید پاکنژاد، اگر شش متر کاوش شود، به کتابخانۀ مذکور میرسیم که در آن نسخههای خطّی وجود داشته و حتماً اکنون پوسیده است.»!!

حمّام:

در مجاورت کتابخانۀ کنونی مسجد و نزدیک سنگبری (فعلی)، در بزرگراه شهید پاکنژاد قرار داشته که فعلاً اثری از آن نیست.

***

توضیح مسجد جامع عتیق

ذکر مسجد قدیم جمعه در شهرستان

«از احداث اوست ]ابوجعفرعلاءالدّولۀ کالنجار از امری آلبویه در یزد[ و بر "درده" پهلوی مسجد، مناری بلند یک قفصه ساخت و القاب ارسلان به کاشی تراشیده در دور قفصه، منار ترکیب کردند و مشهور بوده به منارۀ "درده" و این منار قائمه بود تا سنۀ اثنی و ثلثین و ثمانه مائه ] 832 قمری [بعد از آن بیفتاد، به طرف خانۀ خواجوی حیدرشاه زرگر و هیچ آدمی را گزند نرسید و مسجد جمعۀ شهرستان را آثاری باقی است و کس در آنجا نماز نمیگزارد.»[8]

مسجد جمعۀ قدیم وجدید

«اوّل مسجد قدیم و جدید یزد که متّصل به یک دیگر است در داخل یزد، و بدان که مسجد قدیم را عتیق خوانند و بانی او علاءالدّوله گرشاسببن علاءالدّوله کالنجار بوده است.»[9]

ذکر صدقات جاریّه

و از آنجا [نارین قلعه] به مسجد جامع عتیق که سابقاً مجرای آب اهرستان بود و سالهاست که بیآب مانده است، جاری ساخته به صحرای جنّتآباد بوده.»[10]

نتیجه چنین برمیآید که مسجد جامع کبیر یزد را مسجد جامع عتیق نیز گویند، ولی در دهلیز شرقی مسجد جامع یزد، سنگ وقفنامهای به تاریخ 765 ق دیده میشود که بر این مسجد، نام مسجد جدید آمده است.[11] و به دلیل ساخت و سازهای بعدی مسجد بوده است.

*. ویرایش نخست:در شماری اندک به وسیلۀ دفتر فنّی حفاظت آثار باستانی یزد در سال 1363 چاپ شد.

[1]. یادگارهای یزد: ایرج افشار، تهران: انجمن آثار ملّی، 1353، ج 2: 788.

[2]. همان247.

*. این سخن اعتبار تاریخی ندارد. بنگرید بخش پایانی این گفتار.

**. پیمانهای باشد که بدان غلّه و آرد و چیزهای دیگر بپیمایند (معین 3: 3157).

[3]. یادگارهای یزد، همان: 248-247.

[4] و 3. همان: 248.

.[6]یادگارهای یزد، همان:106.

*. تاریخ ساختن بنا بین سالهای 1018 ه.ق و1032 ق یعنی تاریخ فوت جانآغا خانم حدس زده میشود. متذکّر میگردد که نامبرده، مادر شاهعبّاس صفوی بوده است.

*. مصنعه= آب انبار.

[7]. جامع مفیدی: محمّد مفید مستوفی بافقی، به کوشش: ایرج افشار، تهران: اساطیر، چاپ دوم، 1385، 1340، ج3: 671.

[8]. تاریخ جدید یزد: احمد کاتب، به کوشش: ایرج افشار، تهران: امیرکبیر، چاپ دوم، 1357: 60.

[9]. همان: 114.

[10]. جامع جعفری: 715.

[11]. یادگارهای یزد2: 131.