داشته ها و چالش های صنعت گردشگری در استان یزد*

حسین مسرّت

اکنون سال هاست بسیاری از کشورهای جهان به گردشگری نه تنها به عنوان یک صنعت ، بلکه به عنوان یکی از منابع مهمّ درآمد خود نگاه می کنند. حال، هر کشوری بنا بر موقعیّت جغرافیایی، طبیعی و آب و هوایی خود کوشش می کند تا از این صنعت سالم، بی دردسر و سودآور که زمانی نوپا بود، نهایت بهره را ببرد، به ویژه کشورهایی که منابع کانی ، نفتی و یا صادراتی (اعم از صنایع دستی ، ماشینی، فرآورده های گوشتی ، میوه ای و غیره ) ندارند. ولی از یک زیبایی طبیعی بهره ورند، حتی کویر ریگزار و بی آب و علف خود.

و ایران که خوشبختانه به دلیل موقعیّت جغرافیایی و طبیعی خود، جزو نادر کشورهای چهار فصل جهان است، سال هاست از این دهش خداوندی به بهترین گونه بهره می برد ، ولی گاه به گاه به دلیل برخی سیاست های جهانی و گاه برخی سیاست های نادرست و نسنجیدۀ درونی خود مانند: ندانم کاری ، بی تجربگی، نداشتن تخصّص ، تنگ نظری و غیره، از این بخشش خداوندی بهره نگرفته است . گاه به دلیل تحریم جهانی و اکنون شوربختانه جنگ کنونی آسیب بسیار جدّی به صنعت گردشگری ایران زده است ؛ گاه به دلیل تفاوت های قومی و برخی سیاست های نابخردانه در حوزۀ برخورد با اقوام و مردم برخی سرزمین ها ، اسیر این بی تدبیری ها شده و از این رو گاه سالانه چندین میلیارد دلار از این صنعت پردرآمد و ارزان محروم مانده است . صنعتی که بر خلاف بسیاری از صنایع دیگر، نیاز چندانی به زیرساخت و سرمایه گذاری آن چنانی ندارد، البته اگر دست به ویرانی آن نزنند و صد البته اگر در این صنعت سودآور، سرمایه گذاری خوب و بسامان بشود، بهره هایی صد چندان به دست می آید که فراتر از تصوّر ماست. نگاهی به کشورهای پیرامون ایران به ویژه در حاشیۀ خلیج فارس بکنید . امارات و قطر که جز بیابانی خشک و غیر قابل کشت، هیچ نداشتند ، اکنون سالانه میلیاردها دلار درآمد گردشگری دارند.

ریگ های کویری و روان که پهنۀ بسیار بزرگی دارند، یکی از ارزان ترین منابع درآمدی ایران به ویژه از سوی گردشگران کشورهای اروپایی است.

و جالب آنکه کمتر کسی در ایران باور می کند که استان کویری یزد هم چهار فصل است؛ یعنی در یک روز گرم چلۀ تیرماه که شهر بافق، دمای بالای 50 درجه را دارد ، در روستاهای قطرم و شادکام و سبزدشت در همان شهرستان بافق و روستای فودیج در شهرستان بهاباد و روستای بیداخوید در شهرستان تفت، شب ها باید درون اتاق خوابید و از خنکی هوا درها و پنجره را بست و گاه در همان لحظه بر بلندای قلۀ شیرکوه، برفی سپید نشسته و زیر دالان های خنک کوه برفخانۀ طزرجان ، آبی به خنکی یخ جاری است.

شمار آثار تاریخی یزد، چندین برابر آثار تاریخی چندین استان بر روی هم است. بزرگ ترین بافت تاریخی را در ایران به وسعت حدود 730 هکتار دارد. در هر گامِ کوچه های بافت تاریخی یزد، ده ها اثر تاریخی، ماندگار شده است.

ولی هر روز می بینیم یک گروه خودخواه و سودجو از یک گوشه ای، تیشه به ریشۀ این بافت تاریخی می زنند؛ یکی در صدد گسترش فضای پیرامون امامزاده جعفر یزد است و با لودر چندین هزار متر از بافت تاریخی آن را ویران می کند که چندین خانه و تجارتخانۀ نو بسازد و شاید چند صد متر بر فضای صحن حرم امامزاده افزوده گردد و قبرهای بیشتری با بهای چند صد میلیون تومان به مردم بفروشند؛ یکی از شب تا صبح، شیر آب را در درون زیر زمین خانۀ خود باز می کند تا خانه اش ویران شود و بتواند از نو بسازد؛ یکی در شهر تاریخی و کهن میبد، حسینیۀ حاجی سید قنبر و بنای سدۀ ششمی سلطان رشید را خراب می کند، قرار بود نارین قلعۀ پیچ در پیچ چند صد یا هزار ساله هم ویران شود که با جانفشانی استاد سید عبدالعظیم پویا از بزرگان میبد نجات یافت. یکی در ابرکوه سراغ فلان بنا می رود و آن را با خاک یکسان می کند، یکی هم دیوار بلند یزد را ویران می کند و خوشبختانه با کوشش و پیگیری آقای دکتر محمّدرضا اولیاء، رئیس وقت سازمان میراث فرهنگی یزد به هنگام بنیاد بلوار بسیج از سوی شهرداری یزد، ده ها اثر تاریخی مانند آب انبار رستم گیو ، آب انبار سرآسیاب ، مسجد چهارکوچه ، یک خانۀ ایلخانی ، آتشکدۀ قدیمی یزد و ده ها خانۀ ارزشمند تاریخی در مسیر این بلوار با مارپیچی شدن بلوار از خطر ویرانی نجات یافت و....

سیل امرداد 1401 خ خانۀ بسیار زیبای رزّاقیان را که محلّ دفتر میراث فرهنگی شهرستان تفت بود، ویران کرد و بر اثر ندانم کاری ، عدم شناخت ارزش میراث های کهن و ماندگار یزد و نساختن سیل بند و گذرگاه اصولی آب، چندین کوچه و خانۀ تاریخی در سیل هفتم امرداد 1401 خ در یزد از بین رفت.

قلعه های تاریخی چندگانۀ استان یزد مانند: مروست، رحمت آباد ، ابرندآباد و عزّآباد و... به دلیل نداشتن حفاظ یا مرمّت نکردن، هرسال ویران تر از سال پیش می شود. شاید چند سال دیگر از قلعۀ تاریخی و بسیار مهمّ سریزد، که همیشه پر از گردشگر است ، یک تلّ خاکی برجای بماند. فقط دم در آن بلیت می فروشند و دیگر هیچ.

افزون بر این ها استان یزد در کنار جاذبه های گردشگری مانندک آثار فراوان تاریخی ، طبیعت بکر و شنزارهای بافق و یزد و غیره، هم از جهت صنایع دستی بسیار کارآمد و تواناست و هم از جهت صادرات و هم دیگر جاذبه ها که هرکدام باعث کشاندن گروه بسیاری از ایرانگردان به یزد می شود، به هر گوشۀ استان یزد که بنگرید چندین جاذبه دارد، ابرکوه با سرو کهن 4 تا 8 هزار ساله و باغ های انبوه میوه و صنعت گیوه چینی؛ اردکان با صنعت نامی زنجیرسازی و کشتزارهای پسته و صنعت خوراکی ارده و حلوا ارده، اشکذر با باغ های کشاورزی و سرشار از میوه ، بافق با نخل های سرافراز و خرماهای شیرین و معدن های پربار؛ بهاباد حاصل خیز با کشتزاران زعفران؛ تفت که انارش در ایران شهره است؛ خاتم با کوه های سرسبز و عشایر سرفرازش، زارچ با آن قنات چندهزار ساله و گسترده اش که جهانی شده؛ مروست، دیار انگورهای خوشگوار؛ مهریز، با آن غربال بیز تاریخی اش که هزاران سال پیشینۀ تمدّنی دارد و صنعت چاقو سازی و سنگ آسیاب سازی اش شهره؛ میبد، دیار زیلو ، کاشی و انار و با نارین قلعۀ پیچ در پیچش و سرانجام یزد با چند صد بنای تاریخی و آب انبار و صنعت نساجی و ترمه اش و از همه نامی تر، طلاسازی و شیرینی سازی اش که جهانی است.

و باز افزون بر این ها شهر یزد به دلیل داشتن پزشکان دانا ، هوشمند و نیز بیمارستان ها و درمانگاه های مجهّز، سال هاست قطب پزشکی ایران به ویژه در منطقه های مرکزی و جنوب شرقی ایران شده است و باز به دلیل وجود استادان کارکشته در همۀ زمینه های علوم انسانی ، فنی و پزشکی، دارای دانشگاه های معتبر در ایران است که برخی استادان آن رتبه های جهانی حتی در رشتۀ ریاضی دارند. همۀ این ها دست به دست هم داده که سالانه بیش از چندین میلیون ایرانی و چندین هزار گردشگر خارجی مهمان این استان باشند .

پس چگونه ما از این دیارِ زرخیز و گوهرخیز باشیم و سپاسگزار داشته هایمان نباشیم و به همۀ این داده های خداوندی پشت پا بزنیم. بی گمان با برنامه ریزی درست ، ساخت مهمانپذیرهای کاردرست، ایجاد راه های هموار برای دسترسی بهتر به شهرها، پروازهای منظّم هواپیما و حرکت بسامان قطارهای چابک در مسیر ریلی چهارسوی استان، آگاهی رسانی و تبلیغ خوب، فراهم آوری کتاب های مصوّر و خواندنی و جذاب و پخش آن در سرتاسر ایران می توانیم از هر جهت، چونان ایالتی خودمختار، تکیه بر درآمدهای خود کنیم. چنانکه اهل صنعت می دانند، استان یزد به غیر از صنعت خودرو سازی، همه صنعتی را در خود دارد و همه محصولی در آن تولید می شود، از کشت زعفران و اَنغوزه گرفته تا پرورش شترمرغ ، ماهی و بلدرچین .

*سخنرانی در بنیاد ایرانشناسی یزد.