زندگی و زمانه مهدی آذر یزدی؛ پدر قصه های خوب 3

مجموعۀ راهنمای کتاب

آذر در گفتـاری بـا عنـوان: «مجموعـۀ راهنمـای کتـاب چیسـت؟» انگیـزۀ انتشـار ایـن مجموعـه را چنیـن بیـان می‌دارد: «مـا کـه خـود را مـرد کار و خدمـت می‌دانیـم نـه حـرف و صحبـت، همیشـه معتقـد بوده‌ایـم کـه مُشـک آن اسـت کـه ]خـود[ ببویـد، نـه آنکـه عطـار بگویـد... اکنـون بـرای اینکـه بیشـتر مـردم را بـه کتـاب و کتاب‌هـای تـازه چـاپ را بـه مـردم، کتابفروشـی‌های کشـور را بـا اهـل کتـاب و دوسـتداران کتـاب را بـه مؤسسـات فرهنگـی معرفـی و راهنمایـی کـرده باشـیم، شـرکت تصمیـم گرفـت ایـن مجموعـۀ راهنمـای کتـاب را بـرای هـر سـه مـاه یـک جلـد انتشـار دهـد و چـون در ایـن شـمارۀ نخسـتین مجبور بـه تقدیم مقدماتـی بودیم، این شـماره را کـه طلیعه‌ای بـرای یـک نشـریۀ مرتـب و بی‌سـابقه اسـت، به همین صورتـی کـه در دسـت خواننـده اسـت، نشـر دادیـم و بـرای شـماره‌های بعـد فقـط دربـارۀ کتـاب و مطالعه، تألیف و ترجمه، چـاپ و چاپخانه و اوضـاع فرهنگـی و مطبوعاتـی ایـران بحـث می‌شـود.»

هرچنـد در شـمارۀ نخسـت وعـده شـده بـود کـه ایـن مجلـه هـر سـه مـاه یـک‌بـار چـاپ شـود، امـا دشـواری‌های پیـش رو مانـع از انتشـار آن شـد و شـمارۀ دوم ایـن مجلـه حـدود یـک‌سـال بعـد در آبـان ۱۳۲۶ ش بـا افزونـی صفحـات در ۱۴۰ صفحـه چـاپ شـد. بر پیشـانی شـمارۀ عبـارت: «صاحـب و ناشـر: علیا کبـر علمـی، گردآورنـده: مهـدی آذر» درج شـده اسـت.

آذریزدی در بخشی از یادداشـت آغازیـن شـمارۀ دوم «مجموعۀ راهنمای کتاب» نوشت: ... «همچنیـن در ایـن مجموعـه «بعضـی از آثـار مهـم و تاریخـی اعصـار گذشـتۀ ایـران و بانیـان طبـع و نشـر آن‌هـا در تهـران» آورده شـده کـه دربردارنـدۀ آگاهی‌هایـی دربـارۀ عنـوان «از آثار مهم ادبی و تاریخی» و تاریخچـۀ مؤسسـه‌های نشـر و ناشـران آثـار یـاد شـده اسـت».آذر در صفحـات پایانـی ایـن شـماره وعـده داده اسـت که «شـماره‌های آتـی ایـن مجموعـه معـرف تمـام کتاب‌هـای تازه چـاپ و مطبوعـات فارسـی در تمـام نقـاط خواهـد بـود». چنانکـه آمـد شـمارۀ دوم بـا همـکاری مرتضـی کیـوان فراهـم شـده اسـت: «شـمارۀ دوم را بـا همکاری مرتضی کیوان) ۱۳۰۴-۱۳۳۳( منتشر کردیم. مرتضی کیوان، خیلـی انسـان خوبـی بـود، بـا اخـلاص، پـاک، مردم‌دوسـت و می‌شـد از همـه جهـت بـه او اعتمـاد کـرد. کیـوان همـکارم در شـمارۀ دوم بـود و اطلاعـات دربـارۀ مطبوعـات را او فراهـم کـرد.»

ایـرج افشـار هـم در مقاله‌ای بدیـن موضـوع اشـاره کـرده اسـت:

«وقتـی مؤسسـۀ مطبوعاتـی علی‌ا کبـر علمـی درصـدد برآمـد نشـریه‌ای را در معرفـی کتاب‌هـای جدیـد آغـاز کنـد، چـون دوسـتمان مهـدی آذریـزدی گرداننـده بـود، مرحـوم کیـوان سـر از پـا نشـناخته، مـدد می‌رسـانید.»

سـیّدفریـد قاسـمی دربـارۀ ایـن مجموعـۀ می‌آورد: «عمـر مجموعـۀ راهنمـای کتـاب بـا نشـر شـمارۀ دوم بـه پایـان رسـید و مجلـه سـوم در حـال و هوایـی دیگـر بـا عنـوان: «فهرسـت کتاب‌هـای تازه چـاپ کتابفروشـی علمـی» انتشـار یافـت. مجلـه سـوم ایـن مجموعـه شـمارۀ پیاپـی و به‌طـور کلـی ویژگی‌هـای نشـریۀ ادواری را نـدارد و در سـطرهای پایانـی «یـک نکتـه» را یـادآور شده‌اند: «ایـن دفترچـۀ کوچـک، فراهـم شـده بـه وسـیلۀ مهـدی آذر، فهرسـت کتاب‌هـای تازه چـاپ کتابفروشـی و چاپخانـۀ علمـی از پاییـز ۱۳۲۶ تـا پایـان سـال ۱۳۲۷ اسـت کـه به‌عنـوان «هدیـۀ نـوروز ۱۳۲۸ کتابفروشـی و چاپخانـۀ علی‌ا کبـر علمـی و شـرکا» عرضـه کرده‌انـد.

از مهمتریـن چاپ کرده‌هـای ایـن مجموعـه، فهرسـت «همـکاران و نماینـدگان کتابخانـۀ علمـی در شهرسـتان‌ها» اسـت کـه بـا ارائـه نامنامـۀ ۱۵۰ کتابفـروش در ۶۵ شـهر، نیـم تصویـری را از اوضـاع کتابفروش ـیهای ایـران در ۱۳۲۷ بـه دسـت می‌دهـد.

وی پیشتـر در شـمارۀ اول ۱۵۷ کتابفـروش و شـمارۀ دوم ۱۶۴ کتابفـروش را در شـهرهای ایـران معرفـی کـرده بـود.». فهرستنویسی آذر نخسـتین‌بـار بـه پیـروی از فهرسـت کتاب‌های کتابفروشـی خاور کـه به‌وسـیلۀ حاجـی محمـد رمضانـی تهیـه شـده بـود، فهرسـت کتاب‌هـای بنـگاه چـاپ و انتشـارات علی‌ا کبـر را تهیـه کـردم. مـن عـلاوه بـر مجموعـۀ راهنمـای کتـاب، دوتـا فهرسـت هـم بـرای انتشـارات علمـی تهیـه کـردم. حتـی حـالا هـم وقتـی کـه مثـلاً ایـرج‌ افشـار می‌خواهـد سـابقۀ تبلیغـات بـرای کتـاب را بگویـد، از ایـن مجموعـه اسـم می‌بـرد. کار دیگـر آذر در آن بنـگاه، تهیّـه و گردآوری فهرسـت فارسـی موضوعـات منتشر شـدۀ مجموعـۀ اصلـی «چـه می‌دانـم؟» در مهـر ۱۳۲۸ ش بـود کـه تـا آن موقـع ۳۵۸ شـماره بـه‌زبـان اصلـی منتشـر شـده بـود.

وی از اینکـه رونـد ترجمـه و چـاپ ایـن مجموعـه در بنـگاه علمـی بـا کنـدی روبه‌روسـت، زیرکانـه در صفحـۀ داخلـی ایـن فهرسـت نوشـته اسـت:

«گردآورنـدۀ ایـن کتابچـه موقـع را مغتنـم شـمرده، از اینکـه پیوسـته اهـداف و ایده‌آل مطبوعاتـی خـود را بـا لحـن قاطعـی بـه نـام بنـگاه علمـی بـه اهـل کتـاب وعـده داده و به ‌واسـطۀ تبایـن فکـری موجـود بـه تحمیـل ایفـای آن قـدرت نیافتـه اسـت، از خواننـدگان فهرست‌های متعـدد در ایـن بنـگاه بسـیار شـرمنده اسـت.»

آذر کـه هرچنـد وقـت یکبـار سـر از بنگاهـی درمی‌آورد، پـس از آنکـه عبدالرحیـم تقـی جعفـری در سـال ۱۳۲۷ ش بنـگاه امیرکبیـر را بنیـان نهـاد، نخسـتین فهرسـت انتشـارات ایـن بنـگاه هـم بـه همت او از زیـر چـاپ خـارج شـد.

تهیـۀ فهرست‌های سـالیانۀ مجلـۀ «هسـتی» بـه صاحـب امتیـازی و مدیـری دکتـر محمدعلـی اسـلامی ندوشـن کـه از سـال ۱۳۷۲ تـا ۱۳۸۵ چـاپ می‌شـد، بـه عهـدۀ مهـدی آذر بـود.

پس از کتابشناسی

دوران پـس از کتابشناسـی آذر را می‌تـوان در بخش‌هـای گونا گـون بـه ترتیـب زیـر سـامان داد:

مقدمه‌نویس؛ تصحیح؛ تالیف؛ کتابفروشی؛ نقد کتاب؛ نشر کتاب؛ نقد کتاب؛ اهدای کتابخانه.

آثار

الف: «قصه‌هـای خـوب بـرای بچه‌هـای خـوب»

اگـر نشـریۀ راهنمـای کتـاب را از آثـار آذر کنـار بگذاریـم، آثـار او را می‌تـوان بـه دو دسـتۀ عمـدۀ کتاب‌هـای داسـتانی و غیرداسـتانی تقسـیم کـرد. در میـان ۳۹ اثـر برجای‌مانـده از وی تنهـا ۱۳ عنـوان کتاب غیرداسـتانی اسـت که دو کتاب تذکرۀ شـعرای معاصر و مثنوی معنـوی در زمینـۀ ادبیـات و عاشـق کتـاب در زمینـۀ خاطـرات کتابـی اسـت، سـیّدفریـد قاسـمی در زمینـۀ آثـار آذر می‌نویسـد: