زندگی و زمانه مهدی آذر یزدی؛ پدر قصه های خوب 4 *

بایـد دانسـت کـه آنچـه یـاد شـد همـۀ کارنامـۀ فرهنگـی آذریـزدی را دربرنمی‌گیـرد. او خدمـات دیگـری در حوزه‌هـای مطبوعـات و کتـاب دارد کـه قصه‌هـای خـوب بـرای بچه‌های خوب بر آن کوشـش‌ها سـایه افکنده و کمتر کسـی از دیگر تلاش‌هـا سـخن بـه میـان مـی‌آورد.». وی در ادامـه می‌افزایـد:

«در دو دهـۀ اول عمـر او، کتابخوانـی و کتابفروشـی و در دو دهـۀ پایانـی، کتابخوانـی و کتابنویسـی دیـده می‌شـود . سـال میانـی عمـر وی نیـز بـا کتابخوانـی، کتابنویسـی، کتابفروشـی، کتابگـزاری و کتابشناسـی سـپری شـده اسـت. همچنیـن در ایـن دوره در کارنامـۀ مطبوعاتـی او از عکاسـی و نویسـندگی و گردانندگـی تـا نمونه‌خوانـی، تصحیـح و چاپ‌کاری را می‌بینیـم. از شـیرکوه (چـاپ یـزد) تـا روزنامه‌هـای ایـران و اطلاعـات، مجله‌هـای آشـفته، اطلاعـات هفتگـی، گلهـای رنگارنـگ، کاریکاتـور، چلنگـر، نامـۀعلمـی و... و شـماری دیگـر از نشـریه‌ها آثـار او را بـا نـام‌شناس ـنامه‌ای و نام‌هـای پوشـیده/ مسـتعار همچـون م. ا، الـف. مفـرد، م. آ .الانچـی، صریـح، پروفسـور مـارچ، تماشـاچی، سـیّدعبدالحمیـد خلخالـی و... می‌تـوان خوانـد.»

بی‌گمـان نقشـی کـه آذریـزدی در پی‌ریـزی نثـر روان و کـودکان در نثـر معاصـر از لحـاظ آشـنایی کـودکان و نوجوانـان بـا ادب غنـی و پربـار فارسـی داشـته، انکارناپذیـر اسـت.

اسـتاد سـعید نفیسـی در سـتایش از ایـن کتـاب نوشـت: «بایـد داستان‌های قدیـم ایـران را هـم بـرای کـودکان بـه زبـان سـاده نوشـت، یعنـی همـان کاری را بایـد کـرد کـه اروپاییـان بـرای داسـتان‌های خـود کرده‌انـد.

در ایـن زمینـه آقـای مهـدی آذریـزدی کار بسـیار جالبـی کـرده و دو مجلـد کتـاب خواندنـی و دیدنـی بـه عنـوان «قصه‌هـای خـوب بـرای بچه‌هـای خـوب» چـاپ کـرده اسـت کـه یـک مجلّـد شـامل داسـتان‌های کلیلـه و دمنـه و مجلـد دیگـر شـامل داسـتان‌های مرزبان‌نامـه اسـت. انشـای هـر دو مجلـد، روان و دلانگیـز و کامـلاً درخـور فهـم و اسـتعداد و ذوق کـودکان اسـت. هـر دو کتـاب خـوب چـاپ شـده و توجـه کـودکان را حتمـاً بـه بهتریـن وجهـی جلـب خواهـد کـرد... روی هـم رفتـه اقدامـی کـه آقـای آذریـزدی کـرده درخـور قدردانـی و سـتایش اسـت.»

ب: قصه‌های تازه از کتاب‌های کهن

کار مانـدگار دیگـر آذر در زمینـۀ بازنویسـی داستان‌های کهـن، دورۀ ده‌جلـدی « قصه‌هـای تـازه از کتاب‌هـای کهـن» اسـت کـه نقـش بسـیار خوبـی در آشـنایی کـودکان بـا کتاب‌هـای کهـن وادبیـات پربـار فارسـی داشـت. آذر در ایـن مجموعـه داستان‌هایی از خمسـۀ نظامـی، سیاس ـتنامه، جوامـع الحکایـات و مقـالات شـمس را بازنویسـی کـرده اسـت. نخسـتین دفتـر ایـن مجموعـه کـه در سـال ۱۳۴0 ش نوشـته شـده بـود، در سـال ۱۳۴۴ ش بـا نـام «خیـر و شـر» چـاپ شـد، ایـن مجموعـه ابتـدا بـه صـورت دهجلـدی طـی سـال‌های ۱۳۴۴ تـا ۱۳۵۱ ش و سـپس همگـی در یـک مجلـد در سـال ۱۳۶۹ ش از سـوی انتشـارات اشـرفی چـاپ شـد و از آن تاریـخ تا کنـون بارهـا تجدیـد چـاپ شـده اسـت.

دفترهـای ایـن مجموعـه بـه قـرار زیـر اسـت: ۱- خیـر و شـر ۲- حـق و ناحـق ۳- ده حکایـت ۴- بچـۀ آدم ۵- پنـج افسـانه ۶- مـرد و نامـرد 7- قصههـا و مثلهـا ۸- هشـت بهشـت ۹- بـا خنـدۀ راننـده ۱0- اصـل موضـوع.

چهارمیـن دفتـر ایـن مجموعـه، کتـاب بچـۀ آدم بازنویسـی کتـاب حـی بـن یقظـان اثـر ابـن طفیـل اندلسـی اسـت کـه بـه گفتـۀ شـکرانه شـباهتی بـه سرگذشـت حـی بـن یقظـان اثـر ابوعلـی سـینا دارد.

ت. قصه‌های ساده

ایـن مجموعـه حاصـل سـفر آذر بـه شـیراز اسـت کـه در سـال ۱۳۵۴ش بـه سـفارش کمیتـۀ ملـی پیـکار بـا بیسـوادی، داس ـتانهای فالگیـر و خالهگوهـر را بـرای سـوادآموزان نوشـت و در همـان سـال چـاپ شـد. آذر در سـال ۱۳۶۳ ش آن را بـا سـه قصـۀ دیگـر یـک جـا چـاپ کـرد و بـه گفتـۀ شـکرانه: «همـۀ ایـن قصه‌هـا روایتـی زنـده از زندگـی اسـت. او در ایـن قصه‌هـا بـا سـادگی‌اش حضـور دارد. راوی بخشـی از زندگـی خـود اسـت».

ایـن مثنـوی را کـه آذر بسـیار دوسـت دارد، انتشـارات اشـرفی نخسـتین بـار در سـال ۱۳۵۱ ش همزمـان بـا روز جهانـی کـودک چـاپ کـرد.

د.عاشق کتاب و بخاری کاغذی

ایـن کتـاب کـه پـس از درگذشـت آذر، بـه وسـیلۀ فصلنامـۀ جهـان کتـاب در سـال ۱۳۹۱ ش چـاپ شـده، دربردارنـدۀ گفتارهـای اودر حـوزۀ کتـاب، نشـر، کتابشناسـی، بـزرگان حـوزۀ نشـر و تألیـف و یادبودهـای او بـا عنـوان: «خاطـرات کتابـی» اسـت کـه نکاتـی نـاب، ناگفتـه و بـس ارزنـده را در زمینـۀ تاریـخ نشـر در ایـران بازگویـی کـرده اسـت. ایـن گفتارهـا پیشتـر در شـماره‌های گونا گـون سـال نخسـت مجلـۀ جهـان کتـاب چـاپ شـده بـود.

ذ.گربۀ ناقلا و گربۀ تنبل

آذر ایـن دو داسـتان را برخـلاف داسـتان‌های دیگـرش بـرای کودکان گـروه سـنی الـف نوشـته اسـت و هـر دو داسـتانی خواندنـی در چگونگـی نوشـتن آن وجـود دارد کـه آذر بیـان می‌دارد: «کتـاب گربـۀ ناقـلا ماجرایـی دارد. در یـک مجلـۀ انگلیسـی، برخوردم به داسـتانی کـه نقاشـی‌های جالـب داشـت. اسـم نویسـندۀ داسـتان یـادم نیسـت. مـن هـم انگلیسـی نمی‌دانـم. فقـط تصویرهـای داسـتان را تماشـا کـردم و محتـوای مطلـب را فهمیـدم. براسـاس آن، داسـتان گربـۀ ناقـلا را نوشـتم. سـال‌های ۴0-۴۱ بـود و انتشـارات خـزر در تهـران از مـن کتـاب کـودکان می‌خواسـت. آن زمـان مجموعـۀ قصه‌هـای خـوب را همـه دیـده بودنـد و از مـن کتـاب می‌خواسـتند. گربـۀ ناقـلا را بـه ایـن انتشـارات دادم. آن را چـاپ کردنـد و در عـوض حق‌التألیـف، صـد نسـخه از کتـاب را بـه مـن دادنـد.».

ر.مکتبخانه، فرهنگ لغات یزدی وغیره

قـرار بـود آذر ایـن دو کتـاب را گردآوری و تدوین کند که در سـال‌های پایانـی عمـر مـواد خامـش را بـه دیگـران بخشـید. مکتبخانـه دربردارنـدۀ جزوه‌هـا و کتابچه‌هایـی بـود کـه کـودکان مکتبخانـه می‌خواندنـد و آذر سال‌ها آن‌هـا را گـردآورده بـود .

ز.گفتگوها

گفتگوهـای آذر بـا اهالـی رسانه‌های دیـداری و شـنیداری و مکتـوب به‌ویـژه نشـریۀ پـرگار و کتـاب هفتـه حـاوی گفته‌هـای ارزشـمندی در حـوزۀ تاریـخ نشـر، کتابپـردازی، کتابشناسـی و فرهنـگ و ادب ایـران اسـت کـه مهمتریـن آن گفتگوهایـی اسـت کـه پیـام شمس‌الدینی در سـازمان اسـناد ملـی اسـتان یـزد بـا او در سـال ۱۳۸۳ ش انجـام داده و سـپس بـه صـورت کتابـی توسـط جهـان کتـاب در سـال ۱۳۹۱ ش بـا عنـوان حکایـت پیـر قصه‌گـو چـاپ شـد .دیگـر کتـاب «از حوالـی دیـروز» گـردآوری و تدویـن اسـدالله شـکرانه اسـت کـه در سـال ۱۳۸0 از سـوی کانـون پـرورش فکـری کـودکان و نوجوانـان چـاپ شـده اسـت.

ژ. نامه‌ها

در بیـن آثـار آذر می‌تـوان بـه نامه‌هـای او اشـاره کـرد کـه نخسـتین‌بـار بخشـی از آن بـه وسـیلۀ دکتـر یـدالله جلالـی پنـدری در کتـاب « زندگینامـه و خدمـات علمـی و فرهنگـی اسـتاد مهـدی آذریـزدی » گـردآوری حسـین مسـرت، چـاپ شـد. کتـاب دوم پسـر شـهرزاد، گـردآوری امیـرکاوس بـالازاده اسـت کـه تمامـی حـاوی نامه‌هـای آذریـزدی بـه اوسـت و در سـال 1390 ش چـاپ شـده اسـت.

هنـوز هـم نامه‌هایـی از آذر نـزد بسـیاری از اهالـی فرهنـگ ایـران وجـود دارد کـه از آن جملـه چندتایـی نـزد نگارنـده اسـت.

پایان‌بخـش ایـن قسـمت نوشـتۀ آذریـزدی دربـارۀ آثـار مـورد علاقـه‌اش اسـت کـه می‌نویسـد:

«از بیسـت و سـه عنوانـی کـه از مـن چـاپ شـده، چهارتـا را بـه ترتیـب اولویـت بیشـتر از بقیه دوسـت مـی‌دارم:

۱. شعر قند و عسل؛ که بیشتر بیان درد زندگی است.

۲. بچـۀ آدم، کـه جـزوۀ چهـارم « قصههـای تـازه از کتابهـای کهـن »است.

۳. خاله گوهر،... که سرگذشتی صددرصد واقعی است.

۴.گربۀ تنبل»

*برگرفته از خبرگزاری ایبنا (1405/3/29)