موقوفات یزد*

حسین مسرت

« هو الواقف الضمائر و السرائر »

دیار همیشه ماندگار یزد در طول تاریخ پر فراز و نشیب ایران ، علی رغم یورش های سهمگین سپاهیان بیگانه که بر هر چه نام فرهنگ و هنر داشت ،رقم نابودی می کشیدند ، دارای گنجینه های ارزشمندی است که هر کدامش می تواند مایۀ افتخار برای دیاری باشد که بهره ور از آن است .

یک نگاه به آثار تاریخی یزد گواه این مدّعاست ، دیاری که مسجد جامع کهن فهرج و یزد و میبد را دارد ، دیاری که دوازده امام 900 ساله و سنگ نگاره های ده هزار ساله و باروهای 500 ساله و نارین قلعۀ هزار ساله را دارد ، چرا بر خود نبالد .

باران همیشه منبع رحمت و فیض بوه است، امّا برای دیار کویری یزد ، نباریدن آن هم باعث رحمت است . انبوه آثار تاریخی بر جای مانده و کتب خطّی و وقف نامه های چند صد ساله دلیلی بر این مدّعاست .

به هر حال یزد را «یادگار تاریخ» خوانده اند که انبوه مواریث گرانقدری که از گذشتگان به یادگار مانده است به آن شکوهی دو چندان داده است . یکی از این مواریث ، وقف نامه ها هستند که جزء اسناد تاریخی بوده و در بیشتر موارد تنها نشان و تاریخ یک بنای کهن و بر جای مانده از قرون و اعصار است . و اگر نبود همّت واقفین خداجوی آن ها ، چه بسا بسیاری از بناهای تاریخی و مذهبی از قرن ها پیش به ویرانه ای تبدیل شده بود که دیگر هیچ نشانی از آن در میان نبود .

مردم دین باور یزد در همیشۀ تاریخ در پی کسبی حلال و خوشنودی ذات لایزال بوده اند و اگر امکاناتی داشته اند برای رضای خالق، وقف بر خلق می نمودند ، سنّت پسندیدۀ وقف هماره در ذهن ایرانیان نیک کردار و نیک رفتار بوده است ، چه ایرانیان پیش از اسلام که با عنوان « گهنبار » به چنین کار نیکی دست می زدند و چه ایرانیان پس از اسلام که به نام « وقف » مبادرت می کردند . هنوز هم زرتشتیان و دیگر پیروان ادیان آسمانی ، در ایران بویژه یزد بناهایی را می سازند و وقف بر همگان می کنند ، شمار فزون آب انبارهای وقفی زرتشتیان یزد نشان از ایمان پاک این گروه خداجوی ایرانی دارد .

حال هرکس به فراخور توش و توان خود رهتوشه ای برای آخرت خود می اندوزد ، یکی مسجدی سر فراز و باشکوه می سازد ، یکی آموزشگاهی پر فیض و یکی هم سقّاخانه ای کوچک با دو کاسۀ محبّت و یکی هم به مصداق این بیت رفتار می کند .

تا توانی به جهان خدمت محتاجان کن

به دمی یا در می یا قدمی یا قلمی

سنّت حسنۀ وقف که در صدر اسلام با عنوان « صدقۀ جاریه » از آن نام برده می شده، برگرفته از حدیث گرانقدر پیامبر اکرم (ص ) است که فرموده بودند : « بهترین یادگار و میراثی که انسان از خود بر جای می گذارد ، سه چیز است : و یکی از این سه چیز : صدقۀ جاریه است که پاداش و مزدش به خود انسان می رسد . نخستین بنای وقفی صدر اسلام را مسجد قبا دانسته اند که به دست پیامبر گرامی و یاران باوفایش ساخته شد .

نیک مردان و پارسا زنانی که اموال خود را به قصد قربت به ذات احدیّت وقف بر عام می نمودند ، برای ثبت در تاریخ بر روی پارچه ها و کاغذهایی می نوشتند و گهگ اه با مُهر علما ، رجال و خوشنامان می آراستند تا هم تأییدی بر این عمل نیک بوده و هم برای آیندگان به ماندگار باشد .

در وقف نامه ها معمولاً پس از حمد و ستایش ایزد یگانه و نعت رسول اکرم و ائمه اطهار ، ذکری از محاسن خیرات و مبرّات و اعمال نیک دنیوی که ذخیرۀ اخروی خواهد بود به میان می آمد و سپس اشاره به واقف و کمال عقل و بلوغ او در عمل وقف می شد ، آن گاه ذکر مدّت و تعداد و محل و نوع وقف و نام متولّی و نوع مصرف آن می آمد و سرانجام با تمسّک به آیه ای از قرآن کریم مانند : « فمن بدله بعد ما سمعه خانما اثمه علی الذین بیدلونه » ( بقره : 177 ) آیندگان را از دخل و تصرّف در موقوفه باز می داشت .

*ملک یزد، ش 2931.