مسجد جامع کبیر یزد و کارهای بایسته*

حسین مسرّت

مسجد جامع کبیر یزد ، فاخرترین و ارجمند ترین بنای تاریخی یزد به لحاظ هنری ، معماری و تاریخی است . روند ساخت این بنا از پیش از اسلام تاکنون از زمانی که آتشکده ای ساسانی بود تا زمانی که بر زمین سخت آن، مسجد جامع عتیق و سپس مسجد جامع شهرستان و سرانجام مسجد جامع کبیر در دوره های گوناگون تاریخی و از سوی فرومانروایان بومی و مردم دین دار یزد ساخته شد ، پیوسته پایۀ پژوهش های گسترده برای دوستداران ، پژوهشگران و کارشناسان معماری و پیشینه و ساز و کار مسجدهای ایران و نماد سبک شناسی معماری ایران در دوره های گوناگون تاریخی است .

اوج تلاش، شناخت و کوششِ طرّاحان، مهندّسان، معماران، بنّایان، کاشی کاران ، گچ بُران ، سنگ کاران، گنبد سازان، مناره سازان ، مَرمَرکاران، کاریزگران، درودگران، مشبّک سازان، خوشنویسان ، کتیبه پردازان و غیرۀ یزد را می توان در این بنای سترگ و سرافراز دید که سده هاست از گزند باد و باران، آسیبی ندیده و چون نگینی درخشان و فیروزه ای در دل کویر ایران خودنمایی می کند و سالیانه صدها نفر را از گوشه و کنار ایران و گیتی بدین جا می کشاند.

مسجد جامع یزد ، نماد شکوه معماری اسلام و ایران ، به ویژه شهر باستانی یزد است . این مسجد باشکوه نه تنها جامع مسلمانان یزد در طول بیش از پانزده قرن به عنوان نیایشگاهی کهن است ، بل جامع هنر ، توان ، مهارت ، هوش و کاردانی معماران ، هنرمندان و کاشی کاران دیار دیرپای یزد است . بدین روی جای آن داشت که زمانی پژوهشی فراگیر و همه جانبه دربارۀ این عبادتگاه و نیایشگاه که سال هاست به عنوان یکی از نشانه های یزد در دیدگاه ایرانیان و جهانیان شناخته شده ، انجام پذیرد تا اینکه در سال 1385 پژوهشی با عنوان «مسجد جامع یزد»[1] از سوی آقای امیری انجام شد ولی چاپ نشد.

سپس سه پژوهش دیگر به ترتیب با عنوان های: «شاهکار فیروزه ای کویر»[2]؛ «مسجد جامع یزد، شاهکاری ماندگار»[3] در دسترس پژوهشگران قرار گرفت که واپسین آن کتاب «مسجد جامع کبیر یزد»[4] به کوشش و گردآوری نگارنده بود که با پیگیری مدیر « سازمان میراث فرهنگی ، گردشگری و صنایع دستی استان یزد » و با همراهی و همکاری گروهی از پژوهشگران و کارشناسان برجستۀ معماری استان یزد در سال 1390 به سرانجامی خوش رسید و نشانه ای بود از تلاش و کارآگاهی نویسندگانی که بر پایۀ ظرفیّت های معماری و هنری مسجد جامع قلم زده و کوشش نمودند آن را بیش از پیش بشناسد . امّا نه تنها نگارنده، که دیگر نویسندگان این مجموعه نیز بدین نکته واقف بودند که هنوز هزار بادۀ ناخورده در رگ تاک است و صدها ناگفته و ده ها ناشناخته دربارۀ این مسجد ماندگار و سرفراز مانده است ، تا روزی به همّت اهل پژوهش رخ بنمایاند .

هنوز دربارۀ جنبه های گوناگون باستان شناسی و هندسۀ نقوش مسجد جامع یزد کاری جدّی صورت نگرفته است . شاید در آینده پژوهشگری با بهره وری از تمامی نوشته های مستند ماکسیم سیرو و آندره گدار (دو تن از معماران نامی فرانسوی) و ایرج افشار(در کتاب یادگارهای یزد، ج2) و با بررسی گفتارهای جامع و کتاب های موجود[5] و بهره وری از برداشت های تخصّصی و نقشه هایی که در مراکز اسناد و بایگانی سازمان میراث فرهنگی کشور و یزد ، دفتر آثار تاریخی ایران، دانشکده های معماری شهرسازی دانشگاه تهران ، دانشگاه ملی (شهید بهشتی) و دانشگاه یزد وجود دارد، آن را ساماندهی و چاپ کند.

*پرگار، ش 200.

[1] - امیری، حمیدرضا: مسجد جامع یزد، پژوهش برای صدا و سیمای مرکز یزد، ، 1385، رحلی، 271ص، مصوّر.

[2] - اژدر، سوسن و دیگران: شاهکار فیروزه ای کویر( مسجد جامع کبیر یزد از ظهور تا شکوه)، تهران: ورای دانش، 1388؛ رقعی، 136 ص، مصوّر، رنگی .

[3] - دهقان چناری؛ مهران: مسجد جامع یزد، شاهکاری ماندگار، یزد: محمّد هادی، 1390، خشتی، 300ص، مصوّر، رنگی.

[4] - مسرّت حسین: مسجد جامع کبیر، یزد: اندیشمندان یزد ، 1391، رقعی، 224ص، مصوّر، رنگی .

[5] - بنگرید به گفتار: «کتابشناسی مسجد جامع» در کتاب مسجد جامع کبیر: حسین مسرّت ، یزد: اندیشمندان یزد ، 1391، ص191-200.