منابع پژوهشی یزد*

حسین مسرّت

منابع پژوهشی دربارۀ یزد را می توان در دسته بندی های گوناگونی تقسیم کرد که عبارتند از: تاریخ ، جغرافیا ، سفرنامه ، زندگی نامه، آثار باستانی ، تک نگاری ، خاطرات ، تذکره ها ، دایرة المعارف ها وقف نامه ها ، پایان نامه، صنایع دستی ، فرهنگ عامّه و غیره که برشمردن تمامی آن ها که به چند صد کتاب و پایان نامه می رسد ، از حوصلۀ این گفتار خارج است. ولی کوشش می شود به مهم ترین آن ها پرداخته شود.

در زمینۀ تاریخ:

کتاب های عمدۀ یزد ، از لحاظ زمانی عبارتند از: تاریخ یزد (جعفر بن محمّد جعفری )، تاریخ جدید یزد ( احمد کاتب یزدی )، جامع مفیدی ( محمّد مفید مستوفی بافقی )، جامع جعفری ( محمّد جعفر طرب نائینی ) ، تاریخ یزد عبدالحسین آیتی و تاریخ یزد احمد طاهری ( که اگر به نثر آن دقّت شود در حقیقت آن هم نوشتۀ آیتی است ) و پس از آن می توان به برخی کتاب های خاص مانند: تاریخ سالشماری یزد : (اکبرقلمسیاه)، اتابکان یزد (حمید افضلی)، تاریخ های محلّی مانند: تاریخ بافق، تاریخ اردکان و...اشاره کرد.

امّا کهن ترین کتاب در زمینۀ یزد، وقف نامۀ جامع الخیرات ، اثر سیّد رکن الدّین محمّد حسینی یزدی در سال 725 ق است .

در زمینۀ جغرافیا:

به غیر از کتاب های عمومی می توان به کتاب مختصر مفید تألیف محمّدمفید مستوفی بافقی که اکنون دو تصحیح از آن صورت گرفته، یکی به کوشش ایرج افشار و دکتر محمّد رضا ابویی مهریزی و دیگری به کوشش سیفالدین نجمآبادی اشاره کرد . کتاب جامع دو جلدی فرهنگ جغرافیایی آبادی های استان یزد اثر سازمان جغرافیایی ارتش، پایان نامۀ جغرافیایی آقایان جلیل طیّبات و پرهیزکار و دیگری کتاب جغرافیایی استان یزد تألیف دبیران جغرافیای یزد (هر چند برای دانش آموزان است، امّا منبع خوبی است)اشاره کرد .

در زمینۀ سفرنامه:

به غیر از سفرنامۀ پنج سال در یک شهر ایرانی(ناپیر مالکم) و سفرنامۀ منشی زاده، کتاب مستقلی نداریم ، امّا سفرنامۀ صفاءالسلطنۀ نائینی ، یکسال در میان ایران (ادوارد براون) ، سفرنامۀ جکسون، زیر آسمان کویر (علی اصغر مهاجر) ، از همه پرو پیمان تر است . فهرست و متن سفرنامه ها دربارۀ یزد را آقای اکبر قلمسیاه در دو جلد کتاب به نام «یزد در سفرنامه ها» گردآوری و چاپ کرده است .

در زمینۀ خاطرات:

منابع خوبی تاکنون چاپ شده که مهم ترین آنها عبارتند از شازدۀ حمّام ( دکتر محمّد حسین پاپلی یزدی ) ، یزد شهر من (حسین بشارت ) یزد دیروز ( دکتر جلال گلشن ) هفت سال در زندان آریامهر (احمد آرامش ) خاطرات یک وکیل ( سیّد علی ادیب رضوی ) خاطرات نوّاب وکیل (سیّد محمّد نوّاب وکیل ) مربوط به دورۀ مشروطه و قاجار و اوایل پهلوی. هر چند برخی از این کتاب ها مانند روزها هم سرگذشت است و هم خاطرات .

در زمینۀ تذکره های شاعران :

چنانکه بررسی شد . حدود 50 کتاب از نوع تذکره و شبه تذکره تاکنون در یزد چاپ شده که قدیمی ترین آن ها تذکرۀ میکده نوشتۀ سید محمّدعلی مدرّس وامق یزدی ( در عصر قاجار تألیف 1262 ق ) حاوی شرح حال 62 نفر است . تذکرۀ شبستان : محمّد علی مدرّس ( شهلا یزدی ) تصحیح آقای اکبر قلمسیاه، بخش اعظم تذکرۀ نصرآبادی . تذکرۀ سخنوران یزد از اردشیر خاضع که جامع ترین تذکرۀ شعرای یزدی است .تذکرۀ شعرای یزد از عبّاس فتوحی (1381 ) تذکرۀ شعرای اردکان( اسماعیل ثقفی ) می توان نام برد.

دیوان شاعران خوشبختانه دیوان بیشتر شاعران نامور یزدی بویژه شاعران معاصر چاپ شده است و در این زمان، دیوان های وحشی بافقی و فرّخی یزدی و ریاضی یزدی بیش از یک تصحیح دارند .

در زمینۀ زندگی نامه های گروهی:

معروف ترین و جامع ترین کتاب، دانشنامۀ مشاهیر یزد تألیف آقای محمّد کاظمینی در 3 جلد حاوی شرح حال حدود 5 هزار نفر از مشاهیر، مفاخر، نام آوران ، قهرمانان ، استادان و صنعت کاران استان یزد است ؛ و نیز دانشنامۀ مفاخر یزد ( در 2 جلد ) تألیف آقایان میرزا محمّد کاظمینی و سید محمّدکاظم مدرّسی ، حاوی شرح حال علمای روحانی یزد . مشاهیر میبد ( تألیف محمّد کارگر شورکی ) ، دانشوران یزد ( آقای کریمی میمونه ، شجره خاندان مدرّسی ، نجوم المسرّد، وجود دارد.

در زمینۀ زندگی نامۀ فردی :

خوشبختانه کتاب های زیادی تاکنون تألیف شده که کتاب روزها اثر دکتر اسلامی ندوشن همه سرآمدتر است ، زندگی نامه دکتر علی اکبر سیاسی ، زندگی نامه سیّد محمّد کاظم طباطبایی یزدی به نام های «شکوه پارسایی و پایداری»و «فراتر از روش آزمون و خطا» و کتاب روحانی فرهنگدوست دربارۀ مرحوم وزیری، بنیانگذار کتابخانۀ وزیری و چندین کتاب دربارۀ مهدی آذریزدی.

در زمینۀ پایان نامه ها :

خوشبختانه پایان نامه های زیادی تاکنون در زمینه های گوناگون یزد نوشته شده است. بویژه پس از راه اندازی دوره های کارشناسی ارشد . ادبیّات دانشگاه یزد و دانشگاه آزاد اسلامی ، که تعداد آن ها حداقل به 100 پایان نامه می رسد. حدود 10 پایان نامه در زمینۀ تفسیر کشف الاسرار و عدّة الابرار ابوالفضل رشیدالدّین میبدی همین تعداد دربارۀ فرّخی یزدی و دکتر اسلامی ندوشن . پایان نامه های جغرافیا از آقایان طیّبات ، پرهیزگار ، پایان نامۀ بازار یزد از آقای محمّد حسین سرایی، واژه های معماری یزدی از دکتر محمّد رضا اولیاء، یزد در عصر صفوی در دو مقطع از آقایان دکتر علی اکبر تشکّری بافقی و دکتر محمّدرضا ابویی یزدی، آل مظفّر و بازرگانی در یزد در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری از دکتر محمّد حسن میرحسینی ومشروطیّت در یزد از آقای دکتر علی اکبر تشکّری بافقی ، پیرنیا از خانم نجمۀ نادری، فرّخی یزدی از آقای دکتر غلامرضا محمّدی، واژگان کشف الاسرار از آقای دکتر سیدمحمود الهام بخش . تقریباً دربارۀ بیشتر شاعران یزد پایان نامه کار شده و دربارۀ برخی مانند ریاضی یزدی ، شارق یزدی ، جلالیان یزدی ، دو یا چند کار شده است .

در زمینۀ آثار باستانی:

نامورترین و ماندگارترین کتاب یادگارهای یزد تألیف ایرج افشار در 2 جلد است که سنگ بنای کارهای بعدی شد . کتیبه های اسلامی یزد از خانم فاطمۀ دانش یزدی . بادگیر از آقای دکتر علیرضا دهقانی . آب انبارها ، دو اثر تألیف حسین مسرّت، مسجد جامع کبیر، سه کتاب تألیف آقایان مهران دهقان چناری، علی اکبرخدایی و حسین مسرّت ؛ مساجد تاریخی شهر یزد از محمّدحسن خادم زاده ؛ خانه های یزد از کامبیز حاجی قاسمی ،معماری دورۀ آل مظفّر آزمجید علومی و الهه خاکبازالوندیان ؛ سیمای باستانی شهر میبد نوشتۀ آقای سیّد عبدالعظیم پویا، ساخت شهر معماری در اقلیم گرم و خشک از محمود توسّلی و الفبای کالبد خانه های سنّتی یزد از قزلباش .

تک نگاری:

1-مروارید کویر، نشر استانداری یزد

2-یزد، نگین کویر ،نشر استانداری یزد

3-شناخت استان یزد : ایرج افشار سیستانی

4-یزد: حس زنده دل

واژه نامه:

واژه نامۀ یزدی ایرج افشار، واژه ها و گویش یزدی از دکتر حاتمی زاده، گویش کلیمان یزد، از خانم ایران کلباسی واژه نامۀ گویش بهدینان اثر دکتر کتایون مزدا پور، فرهنگ عامّه بافق و فرهنگ بافق آقای طالعی بافقی و چند طرح پژوهشی فرهنگ عامّه در ارشاد یزد.

کتاب های دیگر مانند : نسّاجی در شهر یزد خانم صدیقۀ رمضان خانی

فرهنگ زرتشتیان یزد از صدیقۀ رمضان خانی

شبچره : یزد شهر من از علی اکبر شریعتی

تاریخ ورزش باستانی یزد، تألیف آقایان کلاهی و مدیری دو کتاب .

خواندنی های یزد اثر اکبر قلمسیاه

کویرهای ایران از سون هدین

یزدنامه اثر دو جلدی ایرج افشار

***

وقف نامه

جامع الخیرات، کتابچۀ موقوفات یزد : طراز یزدی، فهرست اسناد موقوفات یزد : محمّدجواد عرفان فر یادگار ماندگار : تصدیقی ، حیات جاوید( 2 جلد)از محمّدجواد عرفان فر . تعدادی از وقف نامه های موجود در کتاب های اسناد ، یادگارهای یزد . وقف نامه مسجد میر خضر شاه چهار منار و محلّه تل مسجد میر چقماق، موقوفات اردکان ( محمّد جوادعرفان فر )

*بشارت یزد، ش 2165.