جهان یادگار است و ما رفتنی (1)

دربارۀ کتاب یادگار نیک، به قلم حسین مسرّت

دکتر پیام شمسالدینی[1]

مسرّت، حسین (پژوهش و نگارش)، یادگار نیک، پنجاه گفتار دربارۀ زرتشتیان یزد، تهران: هیرمبا، 1402، u202b۳۲۷ ص.: مصور.

یزد شهری است در میانۀ دو کویر مرکزی ایران - دشت کویر و کویر لوت - و تا حدودی بهدوراز برخی راههای تجاری و مسیرهای راهبردی. ازاینرو، در چند بزنگاه تاریخی سرزمین ما، ایران، - باز هم تا حدودی - توانسته بر کنار بماند از آسیبهای ناشی از جنگها و گریزها و نزاعها و ستیزها. ازاینرو آنجا را پناهگاه مناسبی برای بازماندگاه بهدینان کهن برای حفظ و تداوم آیین نیاکان و فرهنگ و زبان ایران باستان دانستهاند.

هرچند در افسانهها گزارشی از سفر گریزگونۀ یزدگرد شهریار بدین شهر و دیار و روایتی از سرگردانی قشون اعراب مهاجم در بیابانهای فهرج در دست داریم؛ اما پیگیری تاریخی مسیر فتوحات مسلمانان چیز دیگری میگوید. نیز بعید به نظر میرسد تا زمانی که فارس و جبال، اصفهان و ری، قومس و خراسان پیش روی بیابانگردان بوده، میلی به گشایش بیابان دیگری چون کویرهای یزد داشته باشند. اگر پژوهشگری را سر شناخت تاریخ یزد در نخستین سالهای دورۀ اسلامی باشد، باید مسیر فتوحات بصریان در ایران را پی بگیرد؛ وزانپس سررشتۀ پنهان داعیان عباسی خراسان را از میان هزاران روایت ریز و درشت تواریخ محلی دنبال کند.

بااینحال، حضور دیرپای و ژرف زرتشتیان بهمثابۀ کهنترین باشندگان شهر و اقلیم یزد به این سرزمین رنگ و بوی خاصی داده است. برخی از پژوهشها این حضور را تا دورترین و دیرترین اعصار تاریخ دوران اسلامی دنبال میکنند و برخی نیز آن را به دوران متأخری چون صفویه منتسب میدارند. بههرتقدیر این حضور باعث شده تا یزد همیشه با زرتشتیان، فرهنگ، آیین، آثار و یادبودهای متنوع و متعدد این گروه شناخته شود. برخی از مهمترین پژوهشهای ارزنده و معتبری که تاکنون دربارۀ زرتشتیان منتشر شدهاند، ازاینقرارند: زرتشتیان (کتایون مزداپور، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، ۱۳۸۲)؛ زردشتیان: باورها و آداب دینی آنها (مری بویس؛ ترجمه عسکر بهرامی. تهران: ققنوسu202b، ۱۳۸۱)؛ و واژهنامه گویش بهدینان شهر یزد: فارسی به گویش همراه با مثال (کتایون مزداپور. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگیu202b، 3 ج).

اما بهتازگی کتاب دیگری نیز در این زمینه راهی بازار نشر شده است: یادگار نیک، پنجاه گفتار دربارۀ زرتشتیان یزد، به قلم حسین مسرّت، پژوهشگر، کتابشناس و فهرستنویس برجستۀ یزدی. همو که استاد فقید، ایرج افشار یک بار دربارهاش چنین گفت که «با بودن حسین مسرّت، من مطمئن شدم که تحقیق و پژوهش در یزد زنده میماند...» (بخارا، شمارۀ 81، خرداد و تیر 1390).

در این کتاب پس از یک «فهرست» و یک «دیباچۀ» مختصر به مطالبی در نُه بخش میرسیم: «بزرگان»، «بنگاههای فرهنگی»، «بنگاههای نیکوکاری»، «برزنها»، «کتابشناسی»، «شناسایی [معرفی] کتاب»، «مطبوعات»، «باورها» و «نگارهها».

در بخش نخست با عنوان «بزرگان»، مقالاتی دربارۀ تنی چند از بزرگان اهل فرهنگ و ادب و اندیشۀ زرتشتی یزد آمده است: نخست از اردشیر خاضع الهآبادی، یکی از بزرگان زرتشتیان یزدی مهاجر به هند و بانی انتشارات خاضع در «مومبای» (بمبئی)؛ یاد شده و در ادامه مطالبی دربارۀ خداداد خنجری، یکی دیگر از زرتشتیان فرهنگی یزد؛ دینیار شهزادی، باستانشناس یزدی؛ ارباب کیخسرو مهربان، بنیانگذار دبیرستان کیخسروی؛ و پریبرز نسیمی، با عنوان زیبای «فرزانهای فرهیخته» آمده است.

در بخش دوم با عنوان «بنگاههای فرهنگی» نیز نخست یادی شده است از دبستان خدادادی خرّمشاه یزد، همان دبستانی که آرزوی تحصیل در آن بر دل مهدی آذر یزدی مانده بود؛ سپس مقالهای مفصّل دربارۀ دبیرستان کیخسروی، نخستین دبیرستان شهر یزد آمده است. در ادامه نیز چند کتابخانۀ انجمنهای فرهنگی زرتشتیان که در نقاط مختلف شهر یزد دایر بوده، معرفی شده، مانند: کتابخانۀ مریمآباد، کتابخانۀ «اهنود» قاسمآباد، کتابخانۀ تالار رستم نرسیآباد، کتابخانۀ زرتشتیان کوچهبیوک، کتابخانۀ «ناهید» خرّمشاه و کتابخانۀ «هورشت».

پسازآن و در ادامۀ معرفی بنگاههای نیکوکاری زرتشتیان یزد علاوه بر شرح و تفصیل بناهایی همهسودرسان (عامالمنفعه) مانند آبانبارهایی که زرتشتیان بانی آن بودهاند، دخمههای زردشتیان یزد با عنوان شاعرانۀ «برجهای خاموشی» نیز معرفی شدهاند. از نکات جالبی که در این کتاب میخوانیم این است که زمین (و در اصطلاح حقوقی عرصۀ) مهمترین آرامستان کنونی شهر یزد، موسوم به «خُلدِبرین یزد» نیز درحقیقت یکی از مهمترین جلوههای داد و دهش زرتشتیان یزد و در سر این فهرست نیکوکاری به نام جمشید امانت قرار دارد که در نخستین سالهای پس از انقلاب اسلامی هزاران متر مربع زمین را برای خاکسپاری درگذشتگان مسلمان یزدی با سومین شهید محراب، آیتالله شیخ محمد صدوقی مصالحه کرد.

فهرست مفصّلی از آبانبارهای زرتشتیان شهر یزد نیز یکی از بخشهای پایانی این فصل است. در این فصل آبانبارهای متعددی با جزئیات و به زیبایی هر چه تمام معرفی شدهاند، همچون: آبانبار خداپرست (دَرمَشا)، آبانبار داراب خسرو، آبانبار دخمه، آبانبار رستم گیو، آبانبار کیانی، آبانبار نَرسیآباد و آبانبار هفتبادگیری عصرآباد که تصویری از آن زینتبخش روی جلد کتاب نیز شده است.

بخش دیگر این کتاب به معرفی برزنهایی اختصاص دارد که کانون باشندگی زرتشتیان در شهر یزد بوده است؛ مانند: برزن اَهرستان، برزن پشت خانعلی، برزن قاسمآباد کهن، برزن مریمآباد و برزن نرسیآباد. البته جای خالی شناسایی چند برزن بسیار بسیار مهم دیگر مانند برزن خرمشاه، برزن نعیمآباد و برزن دستوران در این سیاهه پررنگ است. همچنین بسیار نیکوتر آن بود که به روستاها و شهرستانهایی که جمعیت بزرگی از زرتشتیان را در خود جای داده است، مانند روستاهای زرتشتینشین محور یزد-اردکان ازجمله ترکآباد و شریفآباد اردکان، روستاهای زرتشتینشین محور یزد-تفت مانند چم، مبارکه، زینآباد و ... نیز اشاره میشد.

همچنین به نویسندۀ محترم پیشنهاد میشود که دربارۀ چند محوطۀ خاص زرتشتیان که شهرتی جهانی نیز دارند، مانند پیر سبز (چکچک)، پیر هریشت، پیر نارستانه، دُربید، زیارتگاه بانو پارس و ... نیز مطالبی را به ویراستهای بعدی کتاب خود بیفزایند.

یکی ازجمله تخصصهای استاد حسین مسرّت نگارش کتابشناسیهای تخصصی در موضوعات مختلف است. از وی تاکنون چندین و چند کتابشناسی بهصورت کتاب و جُستار و مقاله به چاپ رسیده است که از آن میان میتوان به کتابهای کتابشناسی رشیدالدین میبدی ([تهران]: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. یزد: کنگره بزرگداشت ابوالفضل رشیدالدین میبدی، کمیته انتشارات و تبلیغات، ۱۳۷۴.)، کتابشناسی وحشی بافقی (یزد: توز و قلم، 1392)، کتابشناسی مهدی اخوان ثالث (اردکان: آرتا کاوا، u202b۱۳۹۴.)، کتابشناسی فرخی یزدی (یزد: انجمن آثار و مفاخر هماهنگی استان یزد. کنگره بزرگداشت فرخی یزدی، دبیرخانه انتشارات یزد: ۱۳۷۸.) اشاره کرد.

[1] - استاد مدعو دانشگاه فرهنگیان تهران