فتح نامه ها*

حسین مسرّت

فتح1 یا ظفرنامه یا پیروزیxadنامه به مجموعههای منثور و منظومی اطلاق میشود که سخنوران و یا نویسندگان دربارۀ پیروزیهای ممدوح خود میسرودند و یا مینوشتند.

علیاکبر دهخدا در توضیح آن نوشته است: «فتحنامه. [ف َم َ / م ِ] (اِ مرکب) فیروزیxadنامه (یادداشت به خطّ مؤلّف) نامهای که از جانب سلطان یا سپهسالار لشکر پس از فتح اقطار ممالک نوشته میشد تا به همهٔ مردم آگاهی داده شود. اگر لشکر شکست میخورد این نامه را «شکستxadنامه» میگفتند و لازم بود در آن علل شکست چنانکه موجب تسلّی خاطر مردم باشد، بیان گردد. امّا هنگامیکه سردار یا پادشاه فتح میکرد، شرح دلیریها و مردانگیهای او و یارانش را در فتحنامه با آبوتاب مینوشتند و چون فتحنامه به شهرها میرسید، جشن و سور برپا میشد: بونصر را بگوی تا فتحنامه نسخت کند (تاریخ بیهقی). فتحنامهها به اطراف ممالک روان ساخت(دولتشاه)»(لغتنامۀ دهخدا، حرف ف).

یکی از کهنترین فتحنامهها «فتحنامۀ سند» یا «چَچنامه» نگارش علی بن حامد کوفیxad(درگذشتۀ ۶۱۳ ق) به زبان فارسی است که دربارۀ فتح سند به دست مسلمانان به شمار میرود. این کتاب در آغاز سدۀ هفتم قمری نوشتهشده است. معروفترین فتحنامهها عبارتاند از: فتحنامۀ شرفxadالدّین علی یزدی (858 ق) و با نام معروف «ظفرنامه» که حاوی تاریخ عمومی ایران در دورۀ تیموری است. ظفرنامهxad(تاریخ فتوحات امیرxadتیمور گورکان) نوشتۀ عبدالواسعxadنظامالu200dدّیu200dن شu200dامu200dی(- ۸۰۶ ق)؛ فتحنامۀ قندهارxad(دارالقرار قندهار) سرودۀ مu200dحu200dمّu200dدطاهu200dر بu200dن حu200dسu200dیu200dنxad وحید قزوینیxad(1120 ق)؛ فتحنامۀ عبّاسیxad(فتوحات شاهعبّاس نامدارxad/ شاهنامۀ صادقیxad/ عبّاس نامه/ فتحنامۀ عبّاس نامدار) سرودۀ صادقxadبیک افشارxad(دربارۀ رویدادهای ایران از جلوس شاهxadاسماعیل صفوی دوم تا اواخر سلطنت شاهxadعبّاس اول. شرح ماجراها، جنگها و فتوحات شاه عبّاس صفوی، در ۲۵۰۰ بیت)؛ فتحنامۀ سلطانی از میرعالم بخارایی به نثر؛ فتحنامۀ حضرت امیرالمؤمنین؛ غزا نامه سرودۀ کاشفیxad(سدۀ 9 ق)، فتحنامۀ سلطانxadمحمّد سرودۀ سلطانxadمحمّد فاتحxad(832-886 ق) در باب شکست دادن اوزون حسن آقxadقویونلو؛ فتحنامۀ عظیمxadالدّین تتویxad(1162- 1229 ق)؛ مu200dسu200dعu200dودنu200dامu200dهxad(یu200dا) فتحنامۀ حسامxadالملک سرودۀ میرزاxadاحمد الهامی کرمانشاهیxad(1264-1325 ق)؛ فتحنامۀ عالم؛ فتحنامۀ احمد کاشانی، حماسۀ فتحxadنامۀ نایبیxad(مu200dنu200dتu200dخu200dبالu200dسu200dادات یغمایی) و فتحنامۀ حضرت سردارxadجنگ از فرّخی یزدی.

فتحنامههای منظوم معمولاً در قالب مثنوی و در بحر متقارب سروده شده است.

حسین رسولزاده پس از بیان پیشینۀ فتحنامهxadنویسی و فتحنامهxadسرایی در ادب فارسی که نخستین نشانههای آن در کتابهای المحاسن والمساوی، تاریخ بیهقی و چهارمقالۀ نظامی عروضی به نقل از ابوحنیفۀ اسکافی دیده میشود، دربارۀ فتحنامهها مینویسد: «فتحنامه از انواع مکاتیب دیوانی و جزء نامههای بسیار مهم و باارزشxad(تاریخی، سیاسی و اجتماعی) است که حاکی از شرحِ "فتح" و "پیروزی" سپاهی بر سپاه دیگر است. این نوع از مکاتبات، شرحِ "تحقّق موهبت الهی"، "شکست دشمن" و "گزارش چندوچون وقایع" از سوی لشکر پیروز به مافوقxad(پادشاه یا خلیفه) است. فتحنامههای منظوم زمینهای برای به رخ کشیدن نیروی تهاجمی و توانایی نظامی است و از اهداف آن میتوان به ایجاد رعب و وحشت در دل دشمنان، تخویف مخالفان، ایجاد اشتهار برای ممدوحان و ... اشاره کرد. فتحنامههای منظوم دارای ساختاری کمابیش یکسان است که در کاملترین صورت آن میتوان چنین تقسیمبندی نمود:

1. تمهیدات 2. علل مبادرت به جنگ 3. وصف مسیر لشکرکشی 4. وصف حصار و قلعههای دشمن و میدان کارزار 5. حصول پیروزی و وصف قلعههای بلاد مفتوحه 6. بازگشت از جنگ و ذکر غنائم حاصل از جنگ و تهنیّتگویی. ازآنجاییکه در دورۀ غزنویxad(خصوصاً محمود) فتحنامههای قابل توجّهی سروده شده و تا قرنها مورد تقلید شاعران بوده است.»xad(بررسی ساختار هنری فتحنامههای منظوم با تکیه بر فتحنامههای دورۀ غزنوی:61)

در میان سخنوران یزد، فتحنامۀ منظوم فرّخی یزدیxad(1264-1318 ش) معروف است که در سال 1328 ق (1289 ش) در وصف پیروزیهای نصیرخان بختیاریxad(سردارxadجنگ) (1243 -1316 ش) حاکم یزد[1] بر راهزنان راه یزد به شیراز سروده و در همان سال در یزد چاپ سنگی شده است. متن کامل و پیراستۀ آن در دیوان فرّخی یزدی به کوشش نگارنده چاپ شده است.[2]

*برگرفته از تحفه فاتحیه، به کوشش: حسین مسرّت.

[1] - وی پس از نبرد خونین و شکست قشون سالارالدوله و فراری شدن محمّدعلی شاه، در پی آرام شدن پایتخت، بهعنوان حاکم یزد منصوب شد.

[2] - فرّخی یزدی، محمّد: فتحنامه، به کوشش: حسین مسرّت، تهران: مولی، ویرایش سوم،1391 : 405-424.